Nature.is

Aðalbláber

Aðalbláber þarf víst ekki að kenna neinum að borða. Björn í Sauðlauksdal segir í Grasnytjum að Svíar hafi sætukoppana og efstu greinarnar með blöðum á í te og það bæti kvef og örvi blóðrás. Það er eins og við höfum aldrei tekið mark á þessu, kannski fáum við okkur ekki til þess að taka óþroskuð berin, en það er tilvalið að klippa svolítið og hafa í te meðan við erum að bíða eftir að berjatíminn hefjist. Bláber eru best eins og þau koma af jörðinni ný tínd, út á skyr með rjóma.

En eitt haustið var svo mikið af þeim og engin leið að torga öllu saman og frostið kom ekki og áfram voru meiri ber, svo eitthvað varð að gera. Ég hringdi í Huldu svilkonu, því ég mundi að hún hafði gefið mér fína bláberjasultuuppskrift fyrir nokkrum árum, en hún var svolítið hvöss og spurði hvort ég hefði ekki skrifað hana niður úr því hún tókst svona vel síðast, það ætti maður að gera. Þó sá hún aumur á mér og lét mig aftur hafa uppskriftina eða ég fann hana í húsbókinni því hér er hún:

Evaluation

Haustið

Haustið, hvenær byrjar það? Þegar vötn og lygnar ár verða sterkblá eins og til að endurspegla trega himinsins. Þessi hausttregi minnir á sársætan söknuð konu sem er að eldast og það er gott og lífið er ljúft, en einstöku sinnum stingur upp kollinum endurminning frá munaðarfullum léttleika æskunnar. Þó maður væri heimskur þá – það var eitthvað við það.

Um haustjafndægur er eins og allar vættir fari á stjá í rökkurbyrjun. Eins og álfur eða smánykur leynist í skugganum undir hverjum steini. Vilborg Dagbjartsdóttir, skáld og kennari, hafði aðra viðmiðun og sagði í gullfallegu ljóði að haustið væri komið þegar lítil börn birtust á götunum með skólatöskur á bakinu. Það má líka miða við fyrstu laufin sem breyta um lit og verða gul og rauð og sýna sína sönnu liti þegar blaðgrænan hefur dregið sig í hlé.

Samkvæmt gamla dagatalinu byrjar tvímánuður í 18. viku sumars og um leið hefst meyjarmerkið, sem er tengt jörðu, uppskeru og meltingu. Við söfnum saman og byrjum að ganga frá. Þá er samkvæmt gregorísku almanaki komið fram að 23. ágúst. Það er eitthvað undarlegt við fyrsta hauststorminn. Honum fylgja sterkar tilfinningar. Þeir sem taka þétt á púlsi ferðahelganna segja að strax eftir verslunarmannahelgina minnki umferðin.

Hauststormur er sterkur fyrirboði þess sem koma skal. Hann slítur laufin, sérstaklega fer hann illa með stóru laufin á öspunum. Birki og víðilauf eru minni og þessu vanari. En undir niðri leynist líka einhver notalegheitakennd í storminum. Eins og þessi stóra náttúra ýti okkur í skjól. Skjól sem er í senn takmarkað, hlýtt og kunnuglegt. Ýti okkur inn á við í heim bókmennta, mynda, tónlistar og hugarflugs. Nú orðið þekkja sum okkar sýndarheiminn betur en náttúruna úti fyrir með víðar flesjur, móa og sanda, blá fjöll og síbreytileg ljósbrigði.

Evaluation

Arnbjörg - um eini, hreinlæti o.fl.

„Góð og forstöndug húsmóðir gætir þess jafnan að allur hennar matur sé hreinn, þokkalegur álits, smekkgóður og allra helst að hann hollur sé. Hér til vandar hún mest hreinláta meðferð allra hluta, helst matvælanna og allra þeirra kera og íláta. sem þar til brúkast, svo sem eru mjaltafötur, rjómatrog og dallar, samt öll keröld, sem til matar er höfð. Hún lætur það allt vera vel þvegið áður brúkað sé í hvert sinn. Aldrei líður hún að súr komi í þau ílát. En verði það, í móti vilja hennar, nær hún aftur súrnum úr þeim með sjóðandi vatni, einu eða fleirum. Þar til lætur hún sjóða einilauf í greindu vatni að síður súrni aftur, eins og hr. Ström segir frá og ráðleggur Norðmönnum.

Hún síar vel alla nýja mjólk og aftur rjómann. Smjörið hnoðar hún og eltir vel að ekkert af áfum verði þar í eftir og hrærir síðan áður en hún saltar það. Um smjörgerð og osta og það hreinlæti, sem þar til hlýðir, hefur sekretéri Olavius skrifað greinilegan og þarfan bækling 1) sem bæði er og má vera í afhaldi hjá forstöndugum og góðum húsfreyjum, því hann kennir það sama sem þær hafa áður brúkað og brúka enn, samt nokkur fleiri góð ráð framandi þjóða í því efni. En sá bæklingur er miðlungs vinsæll hjá óþrifnum og óhreinlátum konum. Enda telur þær engi maður með góðum húsmæðrum heldur fyrir forrotnan í efnum og beinum bónda síns.“

1) Ólafur Olavius: Fáeinar skýringargreinar um smjör og ostabúnað. Kbh. 1780. Ummæli sr. Björns sýna að hann þekkti þrjósku margra gegn umbótum og að þeir uppnefndu sumir þann mæta höfund Ólaf ost, til að hæða bæklinginn.

Kaflinn sem hér birtist (nr. 56) er úr kverinu: Arnbjörg - æruprýdd dáindiskvinna á vestfjörðum Íslands, afmálun skikkun og háttsemi góðrar húsmóður í hússtjórn, barnauppeldi og allri innanbæjar búsýslu. Kverið skrifaði séra Björn Halldórsson í Sauðlauksdal (1724-1794), en það var þó ekki gefið út fyrr en eftir andlát Björns, eða árið 1843 í Viðey. Ritið er eitt fjögurra í bókinni Rit Björns Halldórssonar í Sauðlauksdal og fæst hér á Náttúrumarkaði.

Myndin er af einiberjarunna [Juniperus communis] sem vex í stórum breiðum, neðst í suðurhlíðum Snæfellsjökuls. 20.06.2004. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Evaluation

Leiðbeiningar um sveppatínslu

Sveppir hafa ekki blaðgrænu og geta því ekki tillífað, þ.e. unnin lífræn efni úr ólífrænan efnum andrúmsloftsins. Þeir lifa því á rotnandi lífrænum leifum og/eða í samflífi eða sníkjulífi við aðrar jurtir.

Á Íslandi eru þekktar yfir 1000 sveppategundir en talið er að þær geti verið helmingi fleiri. Flestir þeirra sjást ekki með berum augum. Milli 20 og 30 tegundir eru taldar góðar til átu.
Stór hluti matsveppa telst til sveppahóps sem kallast basíðusveppir eða kólfsveppir (basidiomycetes) t.d. lerkisveppur og kúalabbi. Þeir ala allan aldur sinn neðanjarðar, mynda þéttofið net sveppþráða í jarðveginum og eru oft í samlífi við rætur trjáa eða runna.

Til að fjölga sér mynda þeir æxlihnúða (gróaldin) sem vaxa upp úr jörðinni síðsumars, oft eftir rigningu. Það eru þessi aldin sem almenningur kallar sveppi eða gorkúlur og eru nýtt til matar.

Af íslenskum sveppum eru 6-10 tegundir sem nýta má fyrir veitingahúsamarkað. Til dæmis:

• Kóngssveppur (Boletus edulis)
• Kúalabbi (Leccinum scabrum)
• Lerkisveppur (Suillus grevillei)
• Furusveppur (Suillus luteus)
• Gulhnefla (Russula claroflava)
• Móhnefla (Russula xeramplina)

Að auki er talið að segja megi gorkúlu (Bovista nigrescens) ferska erlendis fyrir gott verð, en flutningar verða að vera afar greiðir, því geymsluþolið er ekki mikið. Til athugunar er að þurrka gorkúlu, en til þess þarf sérstaka aðstöðu.

Lýsing:

Til þess að greina sveppi rétt þarf ítarlegri fræðslu en þetta kver hefur að bjóða. Sá sem hyggur á að tína sveppi í atvinnuskyni þarf að verða sé rúti um góðar handbækur og helst að auki einhverja leiðsögn kunnáttufólks í byrjun.

Byrjendum í sveppatínslu er ráðlagt að læra að þekkja tvær til þrjár algengar tegundir og láta aðra sveppi eiga sig í fyrstu. Síðar má bæta við tegundum til að nýta betur aðgengileg svæði. Til dæmis má nefna kúalubba og furusvepp auk gorkúlunnar.

Árstími

Síðsumar.

Tínsla:
Sveppirnir verða að vera ungir og nokkurn veginn lausir við skemmdir eftir snígla og skordýr. Best er að taka neðst um sveppinn og snúa honum eilítið. Aldrei má kippa upp sveppum því þá er sveppþráðurinn hætt við skemmdum. Ráðlegt er að tína sveppi í körfur eða kassa, aldrei í plastpoka.

Meðferð:
Sveppirnir eru grófhreinsaðir jafn óðum og þeir eru tíndir, rusl burstað af þeim, skorið af stafnum og smávægilegar skemmdir skornar burtu. Þykka sveppi er gott að skera í tvennt til að sjá hvort þeir eru maðkaðir. Möðkunum sveppum verður að henda og er best að gera það á staðnum.

Sveppir eru mjög viðkvæmir og geymast illa. Því getur orðið nauðsynlegt að koma upp söfnunarmiðstöðvum á nokkrum stöðum á landinu þar sem sveppirnir yrðu hreinsaðir og frystir. Óráðlegt er að geyma ferska sveppi lengur en sólarhring eftir að þeir eru tíndir og þá má ekki geyma í plastílátum né plastpokum.

Til þess að sveppir geymist vel í frosti þarf að fullhreinsa þá, skera í hæfilega stóra bita og hita við vægan hita á pönnu, láta þá kólna á opnum bakka og raða þeim síðan í þau ílát sem á að frysta þá í. Fyrsta.

Úr ritinu Nýting villigróðurs.
Ábendingar um ítarlegra efni:
Ása Margrét Ásgrímsdóttir og Guðrún Magnúsdóttir: Villtir matsveppir á Íslandi, AB, Reykjavík 1989.
Sveppahandbók Skógræktarfélagsins. Sækja Pdf-útgáfu.

Myndin er tekin af kóngssveppi í Finnlandi í lok ágúst. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Evaluation

Hrútaber

Hrútaber eru alvillt og farin að láta miklu meira á sér bera. Bæði af því kjarr og skógur hefur aukist og sauðkindin nær ekki að hreinsa láglendisgróðurinn. Þau eru svolítið beisk og því betri með kjöti en með sætindum. Þau fást ekki í verslunum og það gerir þau eftirsóknarverð. Helga Sigurðar telur þau ekki með*, sem sýnir að þau hafi verið sjaldgæf áður meðan minna kjarr var.

*í bókinn Grænmeti og ber allt árið.

Úr Ætigarðinum - handbók grasnytjungsins, eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaðinum.

Myndin er af hrútaberjalyngi. Mynd tekin við Þjórsá þ. 18.06.2008. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Evaluation