Nature.is

Af berjum

Náttúran.is fylgir kalli náttúrunnar og birtir stöðugt efni sem tengist hverri árstíð. Nú er berjatíminn genginn í garð og margt hægt að gera, nýta, njóta, frysta, sulta og gerja. Í Grasaskjóðuna er Náttúran að safna uppskriftum af ýmsum grasa- og gróðurráðum og uppskriftum. Gaman væri að fá uppskrift að sultu eða uppskrift af hverju sem er úr ríki náttúrunnar.
Sendið frásögn eða uppskrift á nature@nature.is.

Evaluation

Vín af berjum

Vínguðinn Díonýsus átti erfitt í æsku. Seifur eignaðist hann með gyðjunni Semele en Hera fyrirgaf ekki framhjáhaldið og gerði stráknum allt til miska. Amma hans, Rea móðir Seifs, reyndist honum þó vel. Díonýsus uppgötvaði vínið og eftir það gerði Hera hann vitstola. Þá tók hann að ferðast vítt um veröldina, allt til Indlands og aftur heim. Ferðir hans, sem tengdust útbreiðslu vínsins, og athæfi fylgjenda hans var þrungið vitfirringu og því sem í dag þættu heldur groddaleg partí, eins og þegar konur ærðust og engum var óhætt að verða á vegi þeirra, því þær slitu menn í sundur svo minnir helst á íslenskar skessur í æðiskasti.

Vín var fyrst flutt inn til Grikklands frá Kýpur en villt uxu vínber á suðurströnd Svartahafsins. Það er talað um að Díonýsus hafi verið haltur, enda máltæki að menn hafi fengið í fótinn þegar þeir hafa smakkað það. Satýrar hétu fylgisveinar Díonýsusar, nokkurs konar landsbyggðarpúkar, stundum hálfir mennskir og hálfir hestar, eða þeir höfðu hærða leggi eða geitabrjóst. Þeir eltu dísirnar, lifðu makindalega, sváfu ýmist í sólinni eða svölum hellisskútum og voru kunnir fyrir kerskni og kvennafar. Af þeim er dregið nafnið satíra eða háðsádeila, sem segir dálítið um innrætið. Það eru fleiri en Hera sem hafa horn í síðu Díonýsusar og telja hann brjálæðing. Þrátt fyrir það hefur víngerð heillað manninn lengi og Vínland ekki nefnt svona út í bláinn.

Hannes Lárusson myndlistarmaður og kona hans Kristín Magnúsdóttir fara til berja á hverju hausti vopnuð tínum, venjulegum rafmagnsblöndungi og 25 lítra glerkútum. Við erum fljót að þessu, segir Hannes og gefur mér lýsingu. Ég fékk líka smakk frá fyrra ári og flýtirinn virðist ekki til vansa. Talið barst að merkingum því Hannes var orðinn svolítið óviss um hvað var í hverri flösku. Segist hættur að merkja með fínu miðunum og setja í mesta lagi litaða límpappírsdoppu og krota á árið. Rautt (eins og sölumiði á málverkasýningu) fyrir rifs. Gult fyrir hunangsmjöð sem Hannes gerir með mjaðjurt að sjálfsögðu. Blátt og grænt fyrir lyng- og heiðaber. Kristín sagðist merkja pokana með frystu jurtunum þeirra á sama hátt með litaðri teygju. Mismunandi lit fyrir hverja sort og losna þannig við að skrifa.

Berjavín Hannesar:

Evaluation

Krabbabaramauk

Heiti: Krabbabaramauk
Höfundur: Úr gamalli bók/Magnús
Innihald: 2,5 lítri rabbarbari, 1 lítri krækiber, 2,5 kg sykri eða minna (!)
Aðferð: Sjóða rabbabara og sykur saman (kannski hálftíma) og þegar útlit er fyrir að sultan sé til eftir ca. 20 mín. þá er krækiberjunum skutlað út í. Eitthvað af berjunum springa, en skemmtilegast ef það næst að halda slatta þeirra ósprungnum. Flottur litur á sultunni og spennandi kúlur á svamli í sultunni!
Ef berin eru soðin of lengi, verður maukið/sultan ljómandi góð, en þá verður maður að þola gróft berjahratið sem er ekkert sérstaklega spennandi.
Um uppskriftina: Las þetta í gamalli uppskriftabók. Eina nýjungin er nafnið!

Uppskriftasöfnunin hér á Náttúrunni tekur við öllu sem þér finnst spennandi. Sérstaklega áhugavert er að fá uppskriftir sem innihalda hráefni úr náttúru Íslands.

Efri myndin er af rabarbarastönglum og sú neðri af krækiberjalyngi, krökktu af krækiberjum. Ljósmyndir: Guðrún Tryggvadóttir.

Evaluation

Kerfill

Hann er fjölær planta og fer að stinga upp kollinum strax og snjóa leysir og frost að linast. En hægt fer hann, og oft er löng bið eftir að fyrstu blöðin náist inn eftir að fyrst fer að örla á þeim. Það er svolítið lakkrísbragð af kerfli og blöðin fíngerð. Nafnið kemur úr frönsku og þar hefur hann verið notaður frá fornu fari. Hann er góður sem salatjurt, meðan blöðin eru ný . Bragðið er milt og þó er plantan nokkuð stórvaxin. Það er því hægt að nota kerfilinn í miklum mæli einmitt í maímánuði meðan beðið er eftir að salatið spretti. Í Grasnytjum Björns er ekki minnst á kerfil en Eggert hefur hann í miklu uppáhaldi og vill nota saman við salat og til bragðbætis í „soð“súpur, stöppur og kálgrauta.

Kerfillinn blómstrar um mánaðamótin maí–júní hvítum blómklösum, sem ilma skemmtilega. Hann er vorjurt og eftir blómstrun er hann minna áberandi, enda hafa þá aðrar jurtir tekið við sem matplöntur, en það má slá hann, eins og önnur villt grös, til að fá ný blöð yfir sumarið. Fyrir utan að nota kerfilinn hráan og í heita rétti má nota hann í te. Blómin má djúpsteikja. Það er auðvelt og fljótlegt að þurrka hann en bragðið er ekki sterkt. Hann er talinn hafa bætandi áhrif á meltingu og losa slím úr lungum.

Úr Ætigarðinum - handbók grasnytjungsins, eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaðinum.
Grafík: Hildur Hákonardóttir.

Evaluation

Leyndardómar hóffífilsins

Hóffífill [Tussilago farfara] er nú að komast í blóma en á vefnum liberherbarum.com er heilmikið efni að finna um jurtina og hvar frekari fróðleik er að finna.

Á floraislands.is segir Hörður Kristinsson svo um jurtina:

Hóffífill [Tussilago farfara] er slæðingur sem hefur breiðst mjög út á höfuðborgarsvæðinu síðustu áratugi. Hann mun einnig vera kominn til nokkurra annarra bæja á Suðvesturlandi og Norðurlandi. Á sumrin er hann mest áberandi fyrir hin stóru, stilkuðu blöð sem minna lítið eitt á rabbarbara. Þá eru blómin ekki sýnileg, þau koma fram snemma á vorin og falla fljótt.

Arnbjörg Linda Jóhannsdóttir segir m.a. um hóffífilinn í bók sinni Íslenskar lækningajurtir:

Plöntuhlutar sem notaðir eru: Blöð, blómknappar og ný útsprungin blóm.
Söfnun: Fyrri hluti sumars
Áhrif: Róandi og mýkjandi, losar slím úr öndunarfærum. Útvortis er hóffífillinn græðandi og mýkjandi.
Notkun: Hóffífill er mikið notaður við alls kyns hósta, eins og ættkvíslheitið Tussilago bendir til (tussis = hósti). Hann er einkar góður við þurrum, heitum hósta, krampakenndum hóstaköstum og asma.
Hóffífillinn hefur alltaf þótt sérstaklega góður fyrir börn. Útvortis má nota hóffífilinn í bakstri á bólgur og sár.
Virk efni: Barksýrur, bitrir sykrungar, inúlin, sink og slímefni.

Efri myndin er tekin af hóffífli í blóma þ. 27. 04.2008, við veginn upp að Reykjadal ofan við Hveragerði. Neðri myndin er tekin 03.08.2008 í Lækjarbotnum. Ljósmyndir: Guðrún Tryggvadóttir.

Evaluation