Nature.is

Bóndadagur og Þorri

Í dag er Bóndadagur svokallaður eða fyrsti dagur Þorra, en hann á sér langa sögu sem hefur ekkert með kaup á gjöfum að gera heldur á hann meira sammerkt með „ritúölum“ til að vingast við náttúruöflin.

Það er „skylda bænda“ „að fagna þorra” eða „bjóða honum í garð” með því að fara fyrstir á fætur allra manna á bænum þann morgun sem þorri gengur í garð (þ.e. í dag). Eiga þeir að fara ofan og út í skyrtunni einni, vera bæði berlæraðir og berfættir, en fara í aðra brókarskálmina og láta hina svo lafa eða draga hana á eftir sér á öðrum fæti, ganga svo til dyra, ljúka upp bæjarhurðinni, hoppa á öðrum fæti í kringum allan bæinn, draga eftir sér brókina á hinum og bjóða þorra velkominn í garð eða til húsa. Síðan eiga þeir að halda öðrum bændum úr byggðarlaginu veislu fyrsta þorradag. Þetta heitir „að fagna þorra“ skv. Þjóðsögum Jóns Árnasonar.

Sjá nánar um Þorrann, annars vegar Björn Halldórsson í Sauðlauksdal og hins vegar Árni Björnsson.

Grafík: Fullvaxinn maður á Þorramorgun, Guðrún Tryggvadóttir og Signý Kolbeinsdóttir ©Náttúran.is.

Einkunn

Áramót

Rétt er í upphafi að gera nokkra grein fyrir því, hvenær árið er talið hefjast, en það var ærið breytilegt eftir tímabilum og löndum, og er ekki ástæða til að rekja hér alla þá flækju. Það sem máli skiptir hér, er að árið hófst 1. janúar í Róm frá því 153 f. Kr., þar til karl mikli færði nýársdaginn til 25. mars á 9. öld. Í byrjun 16. aldar var í ýmsum hlutum Þýskalands og á Niðurlöndum árið látið hefjast 1. janúar, öðrum á páskadag og enn öðrum á jóladag, sem kalla mátti rökrétt, þar eð tímabilið var miðað við fæðingu Krists. Árið 1582 fyrirskipaði Gregoríus páfi 13., að árið skyldi hefjast 1. janúar, og var það boð ítrekað 1691, en því var ekki sinnt í löndum mótmælenda í Norður-Þýskalandi og Danmörku fyrr en árið 1700.

Í Englandi höfðu menn byrja árið á jóladag fram til 12. Aldar, en tóku þá upp 25. mars sem nýársdag og var svo, uns Georg 2. færði hann til 1. janúar árið 1752.
Eftir fornu íslensku tímatali hófst árið á jóladag, en strax á 16. öld virðist 1. janúar árið 1752.

Þangað til 1. janúar varð nýársdagur, hét hann einfaldlega áttundi dagur jóla og var sem slíkur helgari en aðrir ásamt hinum fyrst og hins síðasta. Hann var einnig talinn helgidagur í minningu umskurnar Krists.

Af þessum sökum er ekki að undra, þótt nokkur ruglingur sé á því, hvort tilteknir viðburðir í þjóðtrúnni eigi að gerast á jólanótt, nýársnótt eða jafnvel þrettándanótt, svo sem það, að kirkjugaður rísi, kýrnar tali eða vatn verði sem snöggvast að víni. Á síðari öldum a.m.k. er þetta þó almennast tengt nýársnótt.

Eitt þessara atriða var álfareiðin, sem stundum mátti sjá á nýársnótt, því þá var talinn fardagur álfa, ef þeir fluttu búferlum. Á hinn bóginn virðist oftar talið, að álfamessur fari fram á jólanott, þótt það geti einnig gerst á nýársnótt.

Útisetur á krossgötum þóttu og vænlegastar á nýársnótt. Þær töldust í fyrndinni til galdra og fordæðuskapar og lágu bönn við þeim í norskum lögum. En útiseturnar voru a.m.k. bönn við þeim í norskum lögum. En útiseturnar voru a.m.k. síðarmeir mjög tengdar drauga- og álfatrúnni og framdar á svofelldan hátt eftir því sem segir í Þjóðsögum Jóns Árnasonar:

„Sá sem ætlaði sér að sitja úti til frétta þurfti að búa sig út á gamlárskvöld og hafa með sér gráan kött, grátt gæruskinn, rostungshúð eða öldungshúð og öxi. Með þetta allt skyldi særingarmaður fara út á krossgötur sem lægju allar hver um sig beina leið og án þess að slitna til fjögurra kirkna.

Á gatnamótunum sjálfum skal særingarmaður liggja, breiða vel yfir sig húðina og bregða henni inn undir sig á allar hliðar svo ekkert standi út undan henni af líkamanum. Öxinni skal hann halda milli handa sér, einblína í eggina og líta hvorki til hægri né vinstri hvað sem fyrir hann ber né heldur ansa einu orði þó á hann sé yrt. Í þessum stellingum skal maður liggja grafkyrr til þess dagur ljómar morguninn eftir.

Einkunn

Af hverju kemur vetur?

Grikkir hafa varðveitt söguna af því af hverju kemur vetur. Demeter hét jarðargyðja þeirra. Hún ríkti yfir kornakrinum og hélt gróskunni við. Þó fara ekki af henni margar sögur þar til hún missti dóttur sína. Sú hét Core, en sagt var að það nafn mætti ekki nefna svo hátt að það heyrðist. Demeter tók sér aldrei eiginmann og dótturina átti hún þegar hún var ung og lífsglöð með Seifi, hálfbróður sínum. Hades, konungur undirheimanna, varð ástfanginn af stúlkunni og spurði Seif hvort hann gæti kvænst henni. Þetta setti Seif í slæma klípu því Hades var eldri bróðir hans. Þeir voru jafningjar, að segja má, en Seifur þó mun valdameiri. Hades var önuglyndur, ríkti yfir þeim dauðu og stóð nokkuð á sama, hvað gekk á í veröldinni efra. Seifur var hræddur við að styggja hann, en vissi að Demeter myndi aldrei fyrirgefa honum ef hann gæfi samþykki sitt svo hann hikaði við og svaraði engu.

Hades túlkaði þetta hik sem jáyrði og ákvað að það væri í lagi að nema stúlkuna á brott. Það gerði hann einn góðan veðurdag þegar hún var úti í skógi að tína blóm. Hades átti glæsikerru, sem dregin var af fjórum hestum, sem sumir segja að hafi verið svartir en aðrir hvítir eða gráir. Nornagyðjan, Hekata gamla, sem fylgdi Core, heyrði hana hrópa: – Hjálp nauðgun, hjálp nauðgun, og þar með var hún horfin eins og jörðin hefði gleypt hana og hrópin urðu daufari og daufari þegar sprungan í jörðinni laukst aftur svo ekki sá hvar reiðin hafði horfið niður. Svínahirðir nokkur sá vagninn þar sem hann hvarf niður um jarðfallið. Hann virtist mannlaus, utan karlmannshandleggur sást halda um mitti stúlkunnar. Utan við sig af sorg eigraði Demeter um jörðina í leit að dótturinni.

Í níu daga og níu nætur leitaði hún án þess að unna sér hvíldar og þáði hvorki vott né þurrt. Á meðan sölnuðu grösin og nytin þornaði í kúnum. Þær Hekata gamla fóru að lokum til sólarguðsins Helíosar, sem allt sér. Hann viðurkenndi að Hades myndi vera sökudólgurinn. Hann hefði numið Core á brott og gaf í skyn að Seifur kynni að eiga hlut að máli. Demeter varð svo reið að hún harðneitaði að fara aftur upp á Ólymposfjall. Hún hélt áfram að reika um jörðina í marga mánuði og sór þess eið að jörðin skyldi vera auðn og eyðimörk, þangað til Core yrði skilað til hennar aftur. Trén báru ekki lauf sín, né heldur blómguðust þau, akrarnir lágu einskis nýtir og bölvaðir og alls staðar ríkti hörmungarástand. Að lokum var það hlátursgyðjan Baubo, sem ekkert höfuð hefur en hlær með maganum, sem hreif Demeter úr þessu eymdarástandi með klúryrðu glensi, svo hún öðlaðist styrk til að halda áfram leitinni.

Seifur þorði ekki að horfast í augu við hana en sendi Hermes, sem var eini guðinn sem gat borið skilaboð milli jarðar og undirheima, til að segja gyðjunni að dóttir hennar gæti snúið aftur ef hún hefði einskis neytt af mat hinna dauðu. Core hafði áður sagt honum að hún hefði ekki snert svo mikið sem brauðskorpu og Hades varð að hlýða og sótti kerruna góðu og spennti hestana fyrir. Hann vildi þó ekki viðurkenna að hafa beðið ósigur og sagði: – Móðir þín grætur svo ákaft eftir þér og þar sem þú hefur ekki neytt neinnar fæðu hér, þá er það líklega réttast að ég sendi þig heim aftur. En það vildi svo til að garðyrkjumanninn bar þar að og hann sagði illkvittnislega að Core hefði etið sjö fræ af granateplatrénu og nú var úr vöndu að ráða.

Þegar Demeter heyrði þetta neitaði hún enn og aftur að stíga fæti sínum upp á Ólymposfjall eða draga bölvun sína til baka svo jörðin gæti aftur borið blóm og konur alið börn. Seifur reyndi eins og hann gat að finna málamiðlun sem fólst í því að Core, sem eftir þetta hefur ævinlega verið kölluð Persefóna, myndi fara til Hadesar í undirheima og ríkja þar sem drottning hans í þrjá mánuði á ári hverju, en hina níu mánuðina skyldi hún dveljast hjá móður sinni. Því er það að þrjá mánuði á ári hverju er jörðin ófrjósöm og ekkert grær. Þegar þessir þrír mánuðir eru liðnir tekur Demeter gleði sína á ný og skógurinn skrýðist grænu, trén blómstra, fræin í moldinni spíra og plönturnar taka til við að vaxa. Landið lifnar við. Sögnin kemur frá þeim mildu Miðjarðarhafsströndum svo í hennier enginn ís eða snjór. Trén fella aðeins laufin og grasið visnar því þar stendur veturinn aðeins í þrjá mánuði. Sagan á sér mörg tilbrigði og henni var breytt til að hún héldi trúverðugleika sínum í löndum sem hafa lengri vetur og þá varð Persefóna að dvelja sem drottning í Undirheimum í fulla sjö mánuði hvert ár. Einn mánuð fyrir hvert granateplafræ sem hún gleypti.

Úr Ætigarðinum - handbók grasnytjungsins, eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaðinum. Myndin er af vetrarhlið Náttúruspilanna, einnig fáanleg á Náttúrumarkaðinum.

Einkunn

Jónsmessa - Álfagarðurinn opnar í dag

Álfagarðurinn opnar í dag, á Jónsmessu, í Hellisgerði í Hafnarfirði.

Opnunin mun hefjast kl: 18:00 við gosbrunninn í Hellisgerði með stuttri kynningu á sumarhátíð álfa sem þeir kalla Hátíð Lífsins.
Síðan verður opnuð myndlistasýning fimm listamanna sem tengjast Hellisgerði sterkum böndum. Tvö þeirra eru afkomendur síðasta íbúa Oddrúnarbæjar í Hellisgerði, Oddrúnar Oddsdóttur sem húsið heitir eftir. Kristbergur Pétursson myndlistamaður sýnir málverk og málaðar flöskur og Oddrún Pétursdóttir myndlistamaður sýnir málverk með blandaðri tækni. Saman sýna þau einnig ljósmyndir frá tíma ömmu þeirra í Oddrúnarbæ.

Þóra Breiðfjörð keramiklistakona sýnir huldufólkskaffibolla, álfatebolla og álfasteina sem geyma innri leyndardóma. Guðrún Bjarnadóttir gullsmiður sýnir álfaskartgripi, hálsmen, hringa og armband. Ragnhildur Jónsdóttir sýnir saumamálverk og myndir úr álfabók sem er í prentun. Sýningin mun standa yfir helgina 24. -26. júní.

Í tilefni þess að þann 24. Júní er afmælisdagur Hellisgerðis sem fagnar 88 ára afmæli sínu verður hafin undirskrifasöfnun fyrir stofnun Hollvinafélags Hellisgerðis, opið öllum sem vilja vinna að vexti og viðgangi Hellisgerðis í samvinnu við Hafnarfjarðarbæ. Hellisgerði er einstakur skrúðgarður með frábæru úrvali af trjám og plöntum og hraunmyndunum sem sýna vel hið fallega bæjarstæði Hafnarfjarðar. Fyrir utan að vera stórmerkileg og fjölbreytt byggð álfa, huldufólks og dverga ásamt fjölda annarra vera ..

Álfagarðurinn hefur aðsetur í Oddrúnarbæ og verður opið í allt sumar frá kl. 12:00 - 16:00
Þar verða listaverkin til sölu áfram, ásamt ýmsu handverki og "nesti". Nestið er huldufólkskaffi, álfate og dvergadjús ásamt hollustubitum og hægt að fá lánað teppi til að nota í garðinum, fá lesið í Álfaspáspil og steina og panta álfagöngur í fylgd Ragnhildar Jónsdóttur myndlistarmanns og sjáanda, um Hellisgerði og heilsa upp á ýmsa álfa og aðra íbúa garðsins.

Ljósmynd: Sóltré í Hellisgerði, Ragnhildur Jónsdóttir.

Einkunn

Landnámshænsnasetur tekið til starfa í Alviðru

Alviðra er umhverfisfræðslusetur Landverndar við Sogið í Ölfusi en þar var stofnað landnámshænsasetur er sex hænur og einn hani fluttu inn í nýuppgert hænsnabú í gamla mjólkurhúsi fjóssins í Alviðru þ. 26. september 2010.

Staðarhaldari í Alviðru er Guðrún A. Tryggvadóttir en hugmyndin er að mynda hóp félaga í Landvernd sem tæki að sér að hirða um dýrin og skipta með sér afurðum þeirra. Áhugasamir hafi samband við Guðrúnu. Sími 863 5490, netfang gunna@nature.is.

Markmið landnámshænsnasetursins er að efla fræðslustarfið í Alviðru. Landnámshænsn er aðflutt dýrategund (eins og maðurinn) sem hefur aðlagast afbragðs vel íslensku umhverfi auk þess sem landnámshænsn eru afar vistvæn. Þær nýta vel lífræna afganga og verpa eggjum stútfullum af næringu. Hænsnaskíturinn er auk þess einn besti áburður sem völ er á.

Það er von okkar að sem flestir geti lært af okkar reynslu við að byggja upp hænsnabú án nokkurrar fyrri reynslu. Nýstofnuð Facebooksíða mun því vera einskonar dagbók landnámshænsnasetursins í Alviðru, með öllum þeim töpum og sigrum sem óhjákvæmilega fylgir öllum nýjum búskap.

Öll góð ráð og innlegg eru velkomin frá reyndari hænsnabændum.

Ráðgjafi búsins er Jóhanna Harðardóttir í Hlésey formaður Eigenda- og ræktendafélags Landnámshænsna og heimasíða félagsins http://www.haena.is/.

Sjá nánar á facebooksíðu landnámshænsnasetursins í Alviðru.

Myndin er af hetjunni okkar henni Gullu, en hún týndist í 5 daga en SEES sjálfboðaliðar fundu hana á laugardaginn og komu henni heilu og höldnu aftur í faðm fjölskyldunnar. Hér er hún að labba niður greinina úr varpkassanum. Ljósmynd: Guðrún A. Tryggvadóttir.

Einkunn