Nature.is

Um tungl og vöxt plantna og gróðursetningu

Tvennt segir til um hvenær vorverkin skulu hefjast, annars vegar tíðarfarið og hins vegar hvernig stendur á tungli.

Strax með nýju tungli áttu að planta þær jurtir sem villt fá fræ af. Þá skal pæla upp sáðjörð og mýkja hana. Það er ekki algengt að stunda frærækt, þegar svo auðvelt er að kaupa fræ og nú er. Það skipti meira máli áður fyrr þegar fræsendingar voru óvissar. Margir mæla með að sá einkum fljótspírandi plöntum tveimur til þremur dögum fyrir nýtt tungl. Radísur og næpur og klettasalat eru t.d. fljótspírandi. Eins má þá sá fræi sem tekur sérlega langan tíma að spíra eins og gulrótum. Gott er að vökva nýsáið fræ með vatni úr spírubakkanum. Það örvar. Ekki er gott að uppskera grænmeti með nýkviknuðu tungli eða nokkuð það sem á að geymast, því þá vill plantan halda áfram að vaxa og rot sest í hana.

Með vaxandi tungli skal sá til allra jurta, sem ofan jarðar vaxa, og síðan planta þær í sama mund, líka safna fræjum til útsáðs. Höggva eldiviðarhrís sem þú vilt að vaxi aftur. Þá skal slá há hvar menn ætla að slá hána síðar.
Nú er gott að sá til þeirra plantna sem hafa blaðvöxt sem nýttur til matar. Þetta eru einkum salat, spínat, grænkál, blaðbeðja, steinselja og kál. Einnig má nú planta þeim sem áður hefur verið sáð út í beð. Ef örva skal vöxt á að klippa runna með vaxandi tungli eða slá gras sem menn vilja að vaxi þétt og vel, sama gildir um mannshár. Setja má áburð í beð, planta sígrænum trjám opg runnum og græða nýjan vöxt á ávaxtatré. Þegar ljós mánans er að aukast er gott að umpotta og snyrta inniplöntur og einnig fjölærar plöntur útivið. Ef sáð er strax með nýja tunglinu, eða aðeins fyrr nýtist uppstreymandi kraftur tunglsins best.

Með fullu tungli: Sláðu hey, sem ei skal rýrna, planta lauka og allskyns rætur, sem kólfa hafa. Nú er rafsegulkrafturinn frá tunglinu sterkastur en brátt tekur vökinn að streyma niður á við til rótarinnar. Laukar kunna vel við sig þegar tungl er fullt. Þá má hreyfa þá til og planta. Með fullu tungli má prikla eða planta út í beð. Einnig sá fræjum sem þurfa langan tíma að til að spíra og sáð er beint út í beð. Þau taka þá við sér á næsta nýja tungli. Flest blómfræ spíra hægt. Eftir að tungl hefur fyllt sig má fara að hugsa til að uppskera. Sé grænmeti tekið upp á fullu tungli minnkar það hættu á rotnum í geymslu.

Einkunn

Vetrarspírun

Með hækkandi sól er gaman að taka fram spírubakkann og þetta er fljótlegasta ræktun sem hægt er að hugsa sér. Það er sérviska mín að finnast fræið eigi að fá að sofa í friði framan af vetri, og ég fer því ekki að láta spíra fyrr en eftir nýár. Alfa-alfa fræið, eða refasmári, og mungbaunir eru auðveldust viðfangs. Refasmárafræin eru fljótust til, tekur aðeins örfáa daga að fá ætar spírur, en mungbaunirnar eru örlítið seinteknari. Ef fjölskyldan tekur spíruátinu vel er sjálfsagt að reyna fleiri tegundir.

Það er mikilvægt að sinna spírunum vel, vökva ríkulega tvisvar á dag, og hafa ekki of kalt á þeim. Til að fá börn og unglinga til að borða spírur er best að leyfa þeim að borða þær með puttunum. Þetta á við um allt grænmeti. Þá er eins og frummaðurinn, sem er grafinn djúpt í sál okkar, fái að lifna við og lofti örlítið um fornar og náttúrutengdari kenndir. Þegar fyrsta ferska grænmetið kemur set ég spírubakkann aftur á hilluna og þakka fyrir þjónustuna. Hveitigras er af sumum ræktað til manneldis í heimahúsum og það er hægt að gera árið um kring.

Grasið er klippt þegar það hefur náð um 10 cm hæð, hakkað og pressað í sérstökum kvörnum og safinn drukkinn. Maðurinn getur ekki melt gras en safinn gerir honum gott. Því er trúað að gras eitt og sér innihaldi þau efni sem liggja til grundvallar gæðum mjólkur, enda nærast kýr aðeins á grasi. Hugsanlega er ungt bygg ekkert síðra fyrir okkur en hveitigras. Gömul saga er til um fátæk hjón sem voru sökuð um sauðaþjófnað því börn þeirra voru svo þrifleg eitt harðindavorið. Í ljós kom að konan hafði soðið gras í mjólkinni áður en hún gaf börnunum hana. Mikið meira átti hún ekki.

Hægt er að taka kökk af húsapunti og setja inn í hlýju, vökva hann og láta vaxa og pressa grasið en sjóða ræturnar í seyði. Sólveig Eiríksdóttir hefur bent á að leggja megi fræ og korn í bleyti yfir nótt, setja þau síðan í blöndung og nota í hristing næsta morgun. Þetta er ágætis tilbrigði við spírunina. Í hæsta máta einföld garðyrkja líka. Sólblóma-, sesam-, graskerja- eða hörfræ, sem hafa legið í bleyti yfir nóttina, mýkjast og meltast betur. Þau fara síðan með vatninu í blöndunginn. Það má gera tilraunir með hveiti og bygggrjón, refasmára- og mungbaunaspírufræ. Spurning hvort ein nótt dugar eða betra í sumum tilfellum að hafa þær fleiri.

Ég bæti í þetta þurrkuðum ávöxtum, sem ég hef líka lagt í bleyti yfir nóttina. Það er betra fyrir meltinguna að leggja þurrkuðu ávextina í bleyti. Fylling í hristinginn má vera sojamjólk, fjallasúrmjólk, matskeið af skyri eða lífræn jógurt. Svo má bæta í vatni og ferskum ávöxtum eins og eplum, perum eða banönum. Ber eru góð þegar þau eru til staðar. Þetta er fjölbreytt næring og dugar alveg í morgunmat. Aðferðin er þægileg og fyrirhafnarlítil, ef maður man að undirbúa sig kvöldið áður og leggja í bleyti það sem þarf.

Úr Ætigarðinum - handbók grasnytjungsins, eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaðinum.
Grafík: Spírur, Guðrún Tryggvadóttir ©Náttúran.is.

Einkunn

Sólblóm og sólblómaspírur

Sólblómafræ eru ein sú fullkomnasta fæða sem völ er á en ef þú leyfir þeim að spíra margfaldast næringargildi þeirra. Þau eru stútfull af próteinum og C vítamíni og fleiri efnasamböndumn og auðveldara er að melta spíruð fræ en óspíruð. Spírur af sólblómum henta vel t.d. í græna drykki, salöt og bara til að steita úr hnefa því þau eru mjög safarík og bragðgóð ein og sér.

Það er auðvelt að láta sólblómaspræ spíra. Hildur Hákonardóttir kenndi mér ráð sem virkar mjög vel en það er að leggja fræin fyrst í bleyti í hálfan til einn dag og útbúa síðan bakka (tilbúnir sáðbakkar eru mjög hentugir) með um 1-2 sm lagi af góðri gróðurmold, lífrænni auðvitað, í bakkann og vökva vel. Strá síðan sólblómafræjunum yfir moldina og leggja farg ofan á í 2-3 daga eða svo. Fargið getur verið gömul tímarit eða bylgjupappi sem sniðin er til og þekur allan bakkann vel. Síðan leggur þú eitthvað þungt ofan á fargið en athugaðu að það sé þá eitthvað sem þolir raka.

Eftir 2-3 daga hafa fræin spírað, eru komin með hvítan hala (spíru) og þá er tími kominn til að taka fargið ofan af og leyfa blómabörnunum að plumma sig í sólbjörtum glugga. Vökva verður vel og jafnvel leggja plastfólíu yfir bakkann (eða glært lokið af sáðbakkanum) í nokkra daga, sérstaklega ef þú getur ekki fylgst með litlu skinnunum allan daginn.

Á nokkrum dögum vaxa síðan upp falleg kímblöð á stilk og eru þá tilbúin til átu þegar þau eru u.þ.b. 5 -7 sm há. Þá klippir þú þau niður eða klípur eitt og eitt af þeim þroskuðustu við rót og leyfir þeim sem styttra eru komnar á lífsins braut að spjara sig áfram. Þannig getur þú verið að fá lifandi sólblómaspírur í marga daga samfleytt.

Hægt er að kaupa litla poka eða stærri sekki af svörtum lífrænum sólblómafræjum í Hagkaupum í Smáralind og kannski víðar.

En sum af fræjunum sem ég lét spíra í vor leyfði ég að vaxa áfram hingað og þangað og uppskar fjöldann allan af risastórum gullfallegum sólblómum til að dást að. Þær fengu að vera úti að njóta sólarinnar þar til þær dóu drottni sínum seint í haust og ég þakka náttúrunni fyrir að fá að hafa notið þeirra og lifað með þeim í sumar.

Ljósmyndir: Efri mynd; sólblómaspírur í sáðbakka í maí sl. Neðri mynd; útsprungið sólblóm þ. 3. sept. sl. Guðrún A. Tryggvadóttir.

Einkunn

Reynsla kynslóðanna

Fáir eru færir um að skila reynslu af matjurtaræktun og jurtanotum til næstu kynslóðar, svo við verðum að styðjast að mestu við bækur. Það er sagt í Frakklandi að besti kennari vínræktarmannsins sé nágranninn því aðstæður eru staðbundnar, veðurlag og jarðvegur breytilegur frá einum stað til annars. Ræktun matjurta hér á landi krefst bæði þolinmæði og hugkvæmni.

Ófyrirsjáanlegir erfiðleikar eins og kuldakast, þurrkar eða slagveður setja strik í reikninginn og þar þurfum við andlegan stuðning ekki síður en verkleg ráð. En margvíslegri tækni fleygir fram og þar gætum við lært miklu hraðar ef við ráðfærðum okkur við aðra ræktendur. Við erum heldur ekki öll vön því að verða að binda okkur yfir verkefni á vorin og þurfa að vera heimavið. Garðyrkjumaðurinn gerir sér grein fyrir því hversu óhemju mikið framboð er á alls konar afþreyingu svo sem aðalfundum, samkomum, endurfundum og óvissuferðum fyrirtækja, fermingum og fjölskylduboðum og skilur smám saman að þeir sem ekki rækta verða óþreyjufullir á vorin, þrá líka að hreyfa sig og láta eitthvað vaxa hvort sem það er vinátta, guðsótti eða gleði af öðru tagi.

Úr Ætigarðinum - handbók grasnytjungsins, eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaðinum.

Myndin er af gamla Laufásbænum í Eyjafirði. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Einkunn

Soðnar kartöflur og fiskur

Það hefur svolítið gleymst í upprifjun á matarvenjum Íslendinga, soðningin og kartöflurnar. Lengst af á síðustu öld var þetta aðalhversdagsmatur vikunnar. Kartöflur fara einfaldlega betur með fiski en brauð, hrísgrjón, pasta eða nokkuð annað það sem inniheldur kolvetni. Þessi einfalda en næringarríka aðalmáltíð dagsins var í meira en hundrað ár framreidd á allflestum heimilum og á vissulega skilið að henni sé haldið á lofti. Efalítið hafa kartöflurnar einmitt fyrir þetta fallið vel að lífsmunstri þurrabúðarfólks í sjávarplássum eins og á Akranesi og Eyrarbakka. Nýr eða vel verkaður fiskur, siginn eða saltaður, með góðum kartöflum og smjöri, hömsum eða ólífuolíu er herramannsmatur sem ekki þarf að bæta en vilji menn það má reyna fínskorið, grænt krydd, svo sem graslauk, spírur, karsa, dill eða jafnvel njóla, súrur og skarfakál. Sítrónu og franskt sinnep má hafa með og kapers eða sólþurrkaða tómata fyrir þá sem vilja eitthvað frá suðrænni löndum.

Kartöfluræktandi á Grímstaðaholtinu var með garða í Skammadal, á Korpúlfsstöðum og í Höfnum og prufaði ýmis afbrigði. Hann fékkst aldrei til að borða nema soðnar kartöflur og þótti ekkert matur nema hann fengi soðnar kartöflur með. Á jólum og hátíðum, þegar húsfreyjan brúnaði kartöflurnar eða bjó til mús, varð að taka frá soðnar sérstaklega handa honum.

Úr Blálandsdrottningunni eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaði.

Mynd: Ýsa og kartöflur, ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Einkunn