Nature.is

Höfuðdagur

Hann er 29. ágúst til minnngar um það, er Heródes konungur Antipas lét hálshöggva óíhannes skírari að beiðni Salóme. Orðið sést ekki í ritum fyrr en seint á 15. öld, enda enginn hægðarleikur að finna þjált orð fyrir hið latneska heiti decollatio, sem nánast þýðir afhöfðun.Um höfuðdaginn er í rauninni er ekkert sérstakt að segja annað en hina alkunnu veðurtrú. Fjöllmargir dagar voru taldir marktækir til veðurspádóma, en enginn þó jafnalmennt og höfuðdagur. Í stuttu máli var vonað eða óttast, að með honum skipti um veður til góðs eða ills og það veður skyldi haldast til rétta  eða um það bil næstu þrjár vikur. Þótt fásinna sé auðvitað að tengja veðurbreytingar við ákveðinn mánaðardag, er um þetta leyti ársins ekki fráleitt að búast við slíku af veðurfræðilegum sökum.Um þessar myndir fer sólin að ganga undir á norðurpólnum. Þá eykst hitamunur milli kuldabeltis og hitabeltis og veldur sterkum vestanvindum ofarlega í gufuhvoldinu. Af þessu verður oft talsverð breyting á gangi, dýpt og kreppu lægða á jörðu niðri, og getur það ástand haldist um nokkurt skeið. Reynsluvísindi kynslóðanna eru ekki ætíð með öllu út í hött.

Evaluation

Ólafsmessa

Þær eru reyndar tvær til minningar um Ólaf digra Noregskonung. Hin fyrri er 29. júlí, sem talinn er dánardagur hans á sólmyrkvanum 1039, sem stjörnufræðingar halda að geti staðist. Sú síðari er 3. ágúst, þegar bein hans voru að sögn tekin upp árið 1031. Fyrri dagurinn varð meiri hátíð á því takmarkaða svæði, sem helgi Ólafs digra gætti. Varð þetta ein aðalhátíð Færeyinga fram á þennan dag.

Heimildir eru og til um svonefnd Ólafsgildi á Íslandi á 12. öld, en furðulítið ber á Ólafsvökunni eftir þann tíma. Geta mætti þess til, að mjög hafi dregið úr hátíðarhaldi þessu, eftir að Þorláksmessa á sumri var tekin upp aðeins rúmri viku fyrr. Má mikið vera, ef Þorláksmessu hefur ekki einmitt verið valinn tími með hliðsjón af þessu. Það gat verið augljóst hagsmunaatriði fyrir Skálholtsstól sakir heitgjafanna, sem auðvitað reiddust enn fúslegar af hendi á þessum degi en endranær, og þá var lítið etftir handa Ólafi skömmu síðar.

Evaluation

Í dag er miðsumar

Heyannir er tíundi mánuður ársins og fjórði sumarmánuður samkvæmt gamla norræna tímatalinu. Heyannir hefjast alltaf á sunnudegi eftir aukanætur á miðju sumri.

Hin gömlu íslensku mánaðaheiti eru þessi:

1. þorri hefst föstudag í 13. viku vetrar (19. – 26. janúar)
2. góa hefst sunnudag í 18. viku vetrar (18. – 25. febrúar)
3. einmánuður hefst þriðjudag í 22. viku vetrar (20. – 26. mars)
4. harpa hefst sumardaginn fyrsta, fimmtudag í 1. viku sumars (19. – 25. apríl)
5. skerpla hefst laugardag í 5. viku sumars (19. – 25. maí)
6. sólmánuður hefst mánudag í 9. viku sumars (18. – 24. júní)
7. heyannir hefjast á sunnudegi 23. – 30. júlí
8. tvímánuður hefst þriðjudag í 18. viku sumars (22. – 29. ágúst)
9. haustmánuður hefst fimmtudag í 23. viku sumars (20. – 26. september)
10. gormánuður hefst fyrsta vetrardag, laugardag í 1. viku vetrar (21. – 28. október)
11. ýlir hefst mánudag í 5. viku vetrar (20. – 27. nóvember)
12. mörsugur hefst miðvikudag í 9. viku vetrar (20. – 27. desember)

Á skífunni hér að ofan sést hvernig gömlu mánaðarnöfnin skarast við gregoríanska tímatalið sem við notumst við í dag.

Grafík: Árstíðaskífa, Guðrún Tryggvadóttir ©Náttúran.is.

Evaluation

Þorláksmessa á sumar

Hún er 20. júlí og var lögleidd árið 1237 í minningu þess, að þann dag árið 1198 voru upp tekin og lögð í skírn bein Þorláks biskups Þórhallssonar hins helga í Skálholti. Hún var ein mesta hátíð ársins fyrir siðbreytingu, þó einkum í Skálholtsbiskupsdæmi.

Helgi hins sæls Þorláks varð um biskupsstólnum í Skálholti drjúg tekjulind. Heitgjafir voru hvarvetna um heim með meiriháttar tekjustofnum katólsku kirkjunnar. Áheit þóttu á þeim tíma vera einn af fáum varnarleikjum almennings gegn öllu illu. Og ekki varð hann kenndur við galdur. Áður en helgi Þorláks biskups var lögleidd á Alþingi 1199, hafði áheitaféð streymt út úr landinu, einkum til Ólafs helga í Niðarósi, til stórskaða fyrir íslensku kirkjuna og jafnvel landslýðunn allan. Nú tók að mestu fyrir þann fjármagnsútflutning. Því er engin furða, þótt erkibiskupsstóllinn í Niðarósi vildi lengi fram eftir öldum ekki viðurkenna heilagleik hins sæla Þorláks. Má sú andstaða hafa valdið því, að páfinn í Róm viðurkenndi Þorlák aldrei sem dýrling, því að meðmæli erkibiskups hefðu helst þurft að koma til. Því mátt auðvitað hæglega bera við, að rammveraldleg stofnun, Alþingi á Þingvöllum, hefði lýst Þorlák helgan mann.

En páfinn hafði frá 1172 áskilið sér einkarétt til að velja dýrlinga. Íslendingar urðu því höndum seinni, enda voru fyrstu íslensku biskuparnir ekki sérdeilir píslarvættislegir. En af þessari togstreitu spruttu ýmis hláleg viðbrögð. Skal hér sem dæmi tekin frásögn úr Lárentius sögu biskups af því, er hann á ungum aldri var sendur frá Noregi til eftirlits með kristnihaldi á Íslandi ásamt norskum kórsbróður, Birni að nafni.

Evaluation

Jónsmessan, aðfaranótt 24. júní

Þetta er auðvitað upphaflega merkistíð sem „lengsti dagur ársins“, en vegna skekkju júlíanska tímatalsins hafði hann færst til um nálægt því þrjá daga miðað við sólarárið, þegar kirkjan afréð að fastsetja fæðingardaga Jesú Krists og Jóhannesar skírara við sólstöður vetur og sumar. Þess skal getið í leiðinni, að júní sjálfur heitir í almanaki Guðbrands Þorlákssonar nóttleysumánuður.

Jónsmessa er kennd við Jóhannes skírara, því að Jón og Jóhannes eru ekki annað en tvö afbrigði sama nafns, enda er Jóhannes fyrrum oft nefndur Jón skírari eða baptisti. Samkvæmt Nýjatestamentinu hlaut hann að hafa fæðst sex mánuðum á undan Jesú Máríusyni – og skakkar þó einum degi. Jóhannes skipar hinsvegar þann einstæða sess í hópi dýrlinga, að enginn annar á fæðingardag sinn fyrir messudag. Upptökudagur beina eða skrínalagning er ella oftast merkisdagur þeirra.

Jónsmessunóttin er ein af þeim fjórum nóttum ársins, sem magnaðastar þykja og mest trú er bundin við. Hinar eru jólanóttin, nýársnótt og þrettándanótt allar í skammdeginu. Sumt af þeim átrúnaði er sameiginlegt öllum þessum nóttum, svo sem að kýr tali, selir fari úr hömum sínum, útisetur á krossgötum gefist þá vel o.s.frv.

Úti í Evrópu höfðu menn víða þá trú, að á þessari nóttu léku illir andar lausum hala, og var gamalli miðsumarhátíð viðhaldið með skírskotun til þessa og bál kynt á hólum og hæðum svo sem vörn móti þessum ófögnuði. Engin dæmi þessa eru kunn hér á landi. Þvert á móti lítur svo út sem menn hafi fremur trúað, að tröll og aðrar óvættir svæfu á þessari nóttu öðrum fremur. Er það raunar rökrétt ályktun: þegar nóttin var björt sem dagur, geta nátttröll og aðrar ljósfælnar verur ekki verið á ferli.

Í sambandi við Jónsmessuna höfðu menn annars mesta trú varðandi steina og grös og svo döggina, sem félli þá um nóttina. Hún átti að vera svo heilnæm, að menn læknuðust af kláða og 18 öðrum óhreinindum í holdi við að velta sér í henni allsberir. Og um leið mátti óska sér.

Á Jónsmessunótt, sem er aðfaranótt 24. Júní, átti helst að vera unnt að finna svokallaða náttúrusteina. Er þar um að ræða lausnarsteina til hjálpar jóðsjúkum konum eða kúm, óskastein, varnarstein móti öllu illu, lífsteina, sem græða hvert sár, og hulinshjálmstein.
Nokkrir staðir hafa verið tilnefndir, þar sem slíkir steinar eiga að finnast, ef heppnin er með. Má þar nefna Drápuhlíðarfjall á Snæfellsnesi, Klakk milli Kolgrafarfjarðar og Grundarfjarðar, Kofra við Álftafjörð í Ísafjarðarýslu nyrðri, Tindastól í Skagafirði upp undan Glerhallavík, Baulu í Borgarfirði o.fl.

Nokkrar grasategundir skal vera gott að tína á Jónsmessunótt. Þar má nefna mjaðurt til að vita, hver hefur stolið frá manni. Um hana segir svo: Tak mjaðurt sjálfa Jónsmessunótt um lágnættið, lát í munnlaug með hreint vatn. Fljóti hún, þá er það kvenmaður, sökkvi hún, þá er það drengur. Skugginn sýnir þér, hver maðurinn er. Þar við skal hafa þennan formála: “Þjófur, ég stefni þér heim aftur með þann stuld, sem þú stalst frá mér, með svo sterkri stefnu, sem Guð sjálfur stefndi Djöflinum úr Paradís í Helvíti.”

Lásagras eða fjögurra laufa* smári á að ljúka upp hverri læsingu, sem það er borið að. Ein aðferð til að láta það vaxa er að taka hryssuhildir í fardögum og grafa svo sem fet í jörð niður. Sé svo vitjað um á Jónsmessunótt, munu grösin vaxin.

Draumagras** eða grasið Grídus hjálpar mönnum til að dreyma það, sem þeim er forvitni á. Það á að taka á Jónsmessunótt, vökva í helguðu messuvíni, leggja það síðan í nýdauðs manns leiði og láta vera þar þrjár nætur. Síðan skal taka það úr moldinni og láta liggja inni í Bíblíunni hjá 63. Davíðssálmi aðrar þrjár nætur. Síðan á að geyma grasið í hveiti og hvítum dúk og leggja það undir hægri vanga, ef menn á að dreyma, hvað þá langar að vita.

Loks er brönugrasið***[Dactylorhiza maculata ssp. Islandica] sem á að taka með fjöru sjávar. Haldið var, að það vekti losta og ástir milli karla og kvenna og stillti ósamlyndi hjóna, ef þau svæfu á því. Það heitir líka hjónagras, elskugras, Friggjargras, graðrót og vinagras. Það skal hafa tvær rætur, þykka og þunna. Sú þykkari örvar kvensemi og líkamlega lysting, en grennri rótina skal gefa manni til hreinlífs.

Úr Sögu daganna eftir Árna Björnsson.

*Getur annað hvort átt við um hvít- eða rauðsmárablöð. Myndin er af hvítsmárablöðum [Trifolium repens]. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

**Einnig kallað mánaðargras,kveisugras og tröllafingur. Ekki er gras til með þessum nöfnum skv. floraislands.is en skv. Galdrasafni á Ströndum er hér um klóelftingu að ræða [Equisetum arvense] og því birtist hér mynd af klóelftingu. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

***Sjá efstu myndina af brönugrösum. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Evaluation