Nature.is

Brot úr ræktunarsögunni

Ólafs sögu helga segir frá því að Knútur Danakonungur situr í York á Englandi og vill kalla til erfða í Noregi. Þegar Ólafi berast þær fregnir mælir hann þunglega: „Nú kallar hann til ættleifðar minnar í hendur mér. Kunna skyldi hann hóf að um ágirni sína. Eða mun hann einn ætla að ráða fyrir öllum Norðurlöndum? Eða mun hann einn ætla að eta kál allt af Englandi?“ Þegar Knútur fregnir þetta svarar hann: „Eigi getur Ólafur konungur rétt, ef hann ætlar, að eg mynda einn vilja eta kál allt á Englandi. Eg munda vilja heldur, að hann fyndi það, að mér býr fleira innan rifja en kál eitt, því að héðan skulu honum köld ráð koma undan hverju rifi.“

Hafi menn talið á þessum tíma að Rómverjar hafi flutt kálið til Bretlandseyja er þá hugsanlegt að Ólafur sé að vísa til þess og segja við Knút – Rómverjum tókst aldrei að sigra allt Bretland og nú skalt þú vera maður til að gera það, kallinn minn, áður en þú ferð að ybbast upp á mig og heimta Noreg. En það fór þó þannig að Ólafur féll á Stiklastöðum og með honum Þormóður Kolbrúnarskáld. En Knútur eignaði sér Noreg án þess þó að ná yfirráðum yfir nema yfir hluta Englands.

Það er ekki útilokað að Keltar hafi kunnað til ræktunar og innfært hana á Bretlandseyjar. Athyglisverð fornleifarannsókn, sem gerð var á gróðurleifum báðum megin við 550 km langan múr við borgina Limes sem í 500 ár skildi að grannana, Rómverja fyrir sunnan og Germani fyrir norðan, bendir þó til hins gagnstæða. Niðurstaða rannsóknarinnar var sú að Germanir lærðu á þessum fimm öldum nánast ekkert af ræktunarmenningu Rómverja og verslun var svo til engin yfir múrinn. Rómverjamegin voru miklir akrar og jurtalendur og þar fundust í brunnum fræ 15 ávaxta- og 16 krydd- og græðijurta. Norðanmegin fannst aðeins smávegis af emmer, sem er frumstæð korntegund, bygg en ekkert af dinkel, þeirri korntegund sem Rómverjar lögðu mest kapp á að rækta.

Rómverjar komu með járnplóga til Bretlandseyja og rækuðu þar bæði rúg og hafra. Síðan reistu þeir annan múr, sem kenndur var við Hadrian keisara, þvert yfir England, þar sem það er mjóst, til að halda Skotum frá sér.

Einkunn

Fyrsti vetrardagur genginn í garð

Í Sögu daganna eftir Árna Björnsson segir m.a. í kaflanum um fyrsta vetrardag:

Öllum veislum af þessu tagi fylgja nokkrir helgisiðir, og í heiðnum sið virðist hafa verið blótað til árs og friðar móti vetri og drukkinn full heiðinna goða og vætta. En í rauninni var lítil ástæða til að fagna komu Veturs konungs, sem síst hefur þótt neinn aufúsugestur. Svo mjög hafa menn óttast þetta árstíð, að í gamalli vísu frá 17. öld hefur staðið:

Öllu verri er veturinn en Tyrkinn.
Miklu lengra varð ekki komist í óhugnaði en að telja nokkurt fyrirbæri verra en sjálfan Hundtyrkjann. Því er líklegt, að í veturnóttaboðum hafi heiðar vættir verið blótaðar í þeim tilgangi að fá þær til að milda veturinn, líkt og áður var getið til varðandi þorrablót.

Þegar svo kirkjan tekur að berjast fyrir afnámi heiðinna siða, treystist hún sjaldnast til að afskipa veisluhöldin sjálf, því að fólkið vill hafa sína eiki og brauð, heldur leitast hún við að breyta trúarlegu inntaki þeirra og hnikar tímasetningunni til. Varla hefur því mannfagnaður í vetrarbyrjun verið látinn með öllu niður falla. Ólafur Tryggvason færði haustöl til Mikjálsmessu, en sá dagur hefur ekki hentað hér, þar sem sláturtíð var vart hafin. Líkur benda hinsvegar til þess, að annar dagur nærri vetrarbyrjun, allraheilagramessa, hafi komið í staðinn.

Einsog fyrir sumarbyrjun hafa menn gert sér far um að spá með ýmsum hætti fyrir veðurfari vetrarsins. Einna kunnastur voru þær aðferðir að spá í vetrarbrautina, kindagarnir eða milta úr stórgripum.

Vetrarbrautina átti að lesa frá austri til vesturs, en hún þótti sjást best í nóvember. Henni var skipt í þrjá hluta og vetrinum sömuleiðis. Þar sem voru þykkir kaflar í vetrarbrautinni, átti að verða snjóþungt um veturinn á samsvarandi tíma.
Þegar spá skyldi í sauðagarnir, var aðeins mark takandi á fyrstu kindinni, sem slátrað var heima á haustin. Byrjað var að skiða garnirnar hjá vinstrinni og táknaði hún upphaf vetrar. Síðan var haldið ofaneftir. Jafnan er nokkuð um tóma bletti í görnunum og áttu þeir að boða harðindakafla á vetrinum.

Þegar spáð var í milta, voru skornir tveir eða þrír skurðir í það, helst blindandi, og það síðan hengt upp á vegg. Menn greinir lítið eitt á um það, hvort taka ætti mark á skurðunum sjálfum, hversu djúpir þeir yrðu, eða þeim hlutum miltans, sem urðu á milli þeirra, og virðist það algengara. Miltað hvítnar smám saman, þegar það hangir og þornar, og áttu þeir hlutar þess, sem fyrst hvítnuðu, að segja fyrir um snjóasömustu kafla vetrarins.
Talsvert mark var og tekið á ýmsu í atferli dýra, en það væri efni í lengra rit. Þetta átti bæði við um húsdýrin, en líka önnur nábýlisdýr svo sem mýs, hrafna og refi, jafnvel orma og pöddur.

Úr Sögu daganna eftir Árna Björnsson. Smámynd er snið úr vetarmynd Náttúrunnar.

Einkunn

Haustmánuður genginn í garð

20. september – 20. október.

Haustmánuður byrjast næst jafndægrum en sólin gengur um þann tíma í vigtarmerki. Líka var þessi mánuður kallaður garðlagsmánuður því þessi þótti hentugur tími að bæta túngarða, engigarða, haga- eða skjólgarða og grannagarða ... Nú er tími að velta landi því, sem sáð skal í einhverju fræi að vori. Vatnsveitingaskurði á nú að stinga svo ekkert vatn geti staðið yfir landi á vetrum heldur að það súra vatn fái gott afrennsli. Jarðarávexti, sem menn vilja geyma niðurgrafna úti eða inni, skal nú upp taka og láta nokkuð þorrna, grafa þá síðan niður hvar frost má ei að þeim koma. Um þessa tíma fellir melur fræ, má nú safna því áður og sá strax í sendið land og breiða mold yfir, kemur upp næsta vor. Hvannafræi og kúmeni má nú líka sá þar sem menn vilja þær jurtir vaxi síðan.

Mynd: Hausfegurð náttúrunnar, Guðrún Tryggvadóttir og Signý Kolbeinsdóttir.

Einkunn

Atli velur sér bæjarstæði - Atli III

12. A. Nú verð eg strax að segja er eg fæ byggingarbréf frá amtmanni að velja bæjarstæði. Segðu mér nú fyrst hverninn þér líst að eg velji afstöðu og landslag sem byggilegast þar sem eg tek eyðijörð til fjalla, sem legið hefur í kaldakoli margra mannsaldra?      B. Fyrst skaltu velja gott vatnsból því flestum óhægindum er það verra ef þess er vant. Það vatn er best, sem engan smekk og enga lykt hefur og það sem skúmar 1) vel með sápu. Þessi kenniteikn telkur Dr. Joh. Sam. Carl og hrósar mest regnvatni til drykkjar. Hann segir og það bati mjög vatn að heita það sem tevatn og drekka það síðan kalt því þá skilji sig frá því það sem jarðarkyns sé. Þar máttu vænta að fá gott vatn hvar djúp uppspretta kemur úr grýttri jörðu eður hvar lækur brýst mjög í gegnum grjót og steinsand. Fáir þú ekki annað en ósmekklegt og barkandi vatn úr mýrarbrunnum (sem er langt um betra til litunar en drykkjar) þá verður þú að hlaða upp brunn þinn allt um kring með grjóti og bera þar að utan steinmöl og steinsand vel þykkt eins og á botninum, hálfrar álnar lag eður meira. Þar síast þá vatnið í gegnum og veðrur betra. Ekkert slý eða gras má í því líðast því yrmlingarnir tímgast þar þá og kunna að drekkast í vatni af mönnum.Þú verður að hreinsa brunn þinn árlega svo ekki nái þar að ílengjast brunnklukkur eða annað illyrmi.Nokkrir hafa veitt smásilunga og hleypt þeim lifandi ofan í brunna til að eyða þar ormum. Lifa þeir þar heilt missiri niðri ef brunnurinn er stór. Þess verður þú að gæta og enn heldur kynna þér fyrirfram að vatnsmegin sé svo mikiðað hvorki þorrni upp í sumarhita né taki heima í vetrarfrostum og nægi til allra búþarfinda.13. A. Er það allt óheilindavatn, sem hefur smekk?      B. Einn lærður maður í Noregi, Ström, skrifar svo:1) Heilsubrunnar voru ei þekktir í Noregi fyrr en 1768. Það vatn hefur mineral-anda og eterisk loft. Merki þar til er sterk lykt og dampi af vatninu og miklar bólur á því ef það hristist í glasi.Þau vötn hafa sér í salt, brennistein, og járn. Með saltinu þynna þau blóðið, leysa slím og þrengja sér í gegnum fínustu æðar, opna þær og hreinsa burt það skaðlega fyrir úrin, vallgang og sveita. 2)1) Tilskueren paa landet, 1775-1776, nr. 9, grein eftir Hans Ström, ritstjóra tímaritsins.
2) fyrir. . . sveita: fyrir þvag, saur og svita.

Einkunn

Atli spyr að fleiri vorverkum - Atli VII

31.

Atli: Hvað þarf eg fleira að vinna fyrir sláttinn?

Bóndi: Þú gerir til lédengingarkola 1) og af sama birki safnar þú berki til að lita föt fyrir ykkur. Það er þér betra að brenna vaðmál þitt í sortu. Það slitnar öllum þriðjungi verr, missir allan náttúrulegan yl og er því oft kalt á vetrum en á sumrum of heitt, vegna litarins, og dyrir utan langa suðu hjálpar járntegund sortunnar að gjöra stirt og stutt í því. Enga þessa galla hefur barkarlitur. Þar að auki er hann ósaurljótari. Þú getur barkað skinn fyrir ykkur, treyjur og fleiri föt. Ske má líka að þú getir unnið þér nokkuð töluvert inn á vetri með því að barka og tilbúa skinnföt fyrir sjóbændur; þeir gefa þér fiskfang í staðinn. Aðferðin og kostnaðurinn eru létt og hæg sem flestir vita og þú líka. Eg veit að þú ert nokkuð hagur. Þú verður að byggja þér smiðjukofa, það er þér gott að þú getir smíðað þér ljái og annað búsmíði. Líka má þér það gagn að því verða, getir þú á vetrum smíðað það nokkuð, sem útgengilegast sé hjá öðrum bændum. Þá er þetta févænlegra en margs þarf búið með og lítið áttu enn fyrir allt að gefa, sem þig brestur, frumbýlinginn.

32.

Atli: Hverninn á eg að smíða, þó eg kunni nokkuð til þess. Sýslumaðurinn bannar öllum að höggvar skógana nema sem allra minnst til dengingar.

Bóndi: Rétt gjörir sýslumaður það, sem von er af honum. Því svo hefur kóngurinn áskilið; hann vill menn fari sem sparlegast með alla landkosti, er eyðast af brúkun. Hefur kóngur frétt það sem þú veist er satt er að allir skógar eyðast mjög hér í landi. Og ef hans föðurlega umsorgun fyrir Íslandi hefði ekki reist þær skorður við, myndum vér, Íslendingar eftir hundrað ár hér frá þurfa viðarkola með frá útlendum þjóðum nema nýr skógur verði hér í landi plantaður og þrifinn, sem er enn lítt byrjað. Nú mun eg ráða þér að brúka mótorf til eldiviðar. Enginn bannar þér að skera það ríflega.Gjörðu þér gröf í eldhúsgólfi, hlaðna þétt með grjóti all um kring, álnar djúpa og eins allar hliðar. Láttu þar hjá jafnan liggja þétta og þykka grastorfu, sem nái vel út yfir gröfina. Segðu konu þinni að brjóta hvorki smátt né sparlega undir pottin þegar hún eldar. En strax sem hver mótorfa er orðin glónandi í gegn þá skari hún henni fram úr hlóðunum og ofan í gröfina, lyki þar yfir með svarðtorfunni, sem til þess var ætluð, og snúi grasinu niður, þá kafnar eldurinn undir mótorfunni. Svo má hún gjöra við hverja mótorfu eftir aðra og verður þér þá það sama mótorf til margjörðar og járnsmíðis. Þessi kol eru góð til alls stórsmíðis og máttu jafnan hafa nóg af þeim. Þau gefa mikinn hita. Til þessa segja menn bestur sé hinn svarti mór og verða kolin því betri sem mórinn er harðari. (Sjá Oeconom. Magazin, Tom. 6. pag. 413). Þá eru enn kol, sem þér meinar enginn að brúka, ef þau má fá í landareign þinni, það er surtarbrandur. Hann er malinn viðlíka smátt og kol, brenndur nokkuð minna en kol og að öðru leyti tilhafður sem þau. Surtarbrandskol eru miklu drjúgari en viðarkol og betri til smásmíðis en steinkol. Hvar surtarbrandur er í fjöllum þar er oft hjá honum ein steintegund ei ólík steinkolum. Hún verður brúkuð til drýginda með viðarkolum í steinkola stað en gefur mikið sindur.

33.

Atli: Eg á ekkert húsgagn. Hverninn má eg bjargast?

Bóndi: Af reka eða skógi máttu á Konungstöðum smíða þér í bú allt hvað þú þarft og þótt þú værir leiguliði máttu samt bæta búshluti þína. En haglega áttu með skóg og reka að fara svo engum sé skaði að. (Landsleigubálkur  (Llb.). kap. 6-7). Gefa lögin þér meira frelsi en þetta: Þú mátt gjöra nýja búshluti af skógi og rekaviði og brúka þá á meðan þú býrð á sömu jörð. En hvorki máttu selja þá nér burtu með þér flytja því þeir eru eign landsdrottins og ekki þín; en fyrir smíðakaupið hefur þú not búshlutarins á meðan þú á jörðu býr. Grágás segir svo í Lanbrigðahætti (Lbþ., kap. 46), hvaðan þessi vor lagagrein er tekin: 1) Nú vill hann (leigumaður) gera nýja búhluti og á hann gjöra ef hann vill og láta eftir þar er hann fer á braut, vanda svo við til sem þá myndi hann ef hann ætti sjálfur skóg og fjöru. 1) Grág. I.b., 138; Grág. II. 502. Höfundi finnst þau styrkja fyrirmælin um þetta í landslögum Noregs og í Jónsbók að þau skuli vera í öndverðu tekin úr Grágas.

Einkunn