Nature.is

Munið eftir smáfuglunum

Nú er hart í ári fyrir smáfuglana okkar, víða djúpt að kroppa í gegnum snjóinn. Það er því mikilvægt að við hugsum til okkar litlu vina og gefum þeim lítið eitt af borði okkar, það munar um það. Það er auðvitað hægt að fara út í búð og kaupa poka af fuglafóðri en við gömlum eplum, ögn af fitu eða öðrum matarafgöngum verður varla fúlsað. Varast ber þó að gefa þeim haframjöl því það getur bólgnað upp í maga þeirra.

Fuglaverndarfélag Íslands gefur eftirtalin ráð: „Í kuldum og frosthörkum þurfa fuglarnir mikla orku til að halda á sér hita og því er fita ein besta fæðan handa þeim. Margir gefa fuglum fitu sem fellur til á heimilum eins og tólg, kjötsag, flot og mör, en þessi fæða er mjög vinsæl hjá mörgum fuglum. Kjötsag er hægt að fá í kjötvinnslum og þeim kjötbúðum eða kjötborðum, þar sem kjöt er sagað. Samkeppni er þó töluverð um sagið, t.d. við hundaeigendur. Mör er hægt að kaupa á haustin, þegar slátur er selt og stundum í kjötvinnslum fram eftir vetri. Aðra kjötafganga er líka hægt að brúka. Á jólum er tilvalið að færa fuglum hangiflotið. Ýmsir blanda fitu, t.d. tólg, smjörlíki eða matarolíu, saman við aðra fæðu, eins og brauð og jafnvel korn. Slík fæða heldur oft í lífi í fuglum, sem hafa hrakist hingað um haustið og reyna að þreyja þorrann og góuna. Nefna má hettusöngvara, glóbrysting og ýmsar finkur sem dæmi um þess háttar hrakningsfugla.“

Einkunn

The Garden - Playground

Children that play outside are usually healthier than those that spend most of their time indoors. Clean air and playing with things from nature is beneficial for both parents and children. If there is a possibility of fitting in a sand box somewhere, it is worthwhile, because the sand is like clay for the child’s imagination. Anything can be made from sand and the child’s imagination is stimulated. You only need a balcony to be able to fit in a little sand box.

If there is a garden nearby, a swing, hut or a slide is a good addition, because children are nowhere as happy as where they have the safety and the freedom to create their own world and move around in it. It is important that the toys correspond to the child´s developmental level. It is also important that safety and security in the home and garden are ensured. Toys made from thick plastic materials cannot be considered environmentally friendly and they practically never decompose. Wooden toys however are durable and natural, besides being made from material that can be recycled. When the sand box and the hut have served their purpose they can always be turned into something else.

Einkunn

The Garden - Recycling

Recycling involves processing used materials into new products to prevent waste of potentially useful materials, reduce the consumption of fresh raw materials, reduce energy usage, reduce air pollution (from incineration) and water pollution (from landfill). Recycling is a key component of modern waste reduction and is the third component of the "Reduce, Reuse & Recycle" waste hierarchy.

What used to be defined as waste or garbage is today defined as raw material or a resource for new production. Waste and garbage is nothing but a resource gone awry. Almost everything we use can be reused and recycled. The key is to sort waste in the right way so that reuse and recycling becomes possible. Wrong sorting in the beginning can lead to the impossibility to reuse and recycle waste in its later stages. By recycling and reusing, the need for waste disposal in garbage dumps is greatly reduced which diminishes the risk of soil and water contamination. Waste disposal in waste dumps is also an expensive option not reflected in the price of products as it is part of the municipal taxes we pay to our respective municipalities.

Most important of all is to avoid buying junk in the first place. For instance, how often do you defer from buying packaging which goes directly into the garbage can at home?

The main recycling categories are defined by each municipality independently, and there the most important categories in Iceland are the so-called Fenur categories. It is possible to recycle and reuse much more in the Reykjavik area than out in the rural areas. This can be explained by the fact that waste disposal has to be economical and if recycling and reuse costs more than it saves, it is simply not carried out. However, in many municipalities great advances have been made in reuse and recycling during recent years.

All municipalities in Iceland accept and dispose hazardous chemicals and most of them offer recycling of sorted paper (newspapers, cardboard and corrugated boxes), bottles, soda (PET) bottles and aluminum cans, milk containers, timber, clothing, furniture, garden waste and drugs. You can find where the closest recycling facility near you is, anywhere in Iceland, by looking at our Recycling Map. By looking on our Green pages, under the categorie, Recycling, you can also see which company is responsible for recycling and waste disposal in your area and on the Green Map of Iceland you can see where the respective waste collecting and disposal companies are operating.

See more below:

Einkunn

Hvít fata, svört fata

Þegar arfi og annað illgresi, sem bóndi minn kallar réttilega harðgresi, er reytt upp getur sumt af því farið í safnhauginn en annað ekki. Allt illgresi sem ekki er búið að mynda fræ eða fjölgar sér með rótum á vitaskuld að fara í safnhauginn. Sumt af hinu getur farið djúpt undir tré, sem verið er að planta, og rotnað þar eða það má bera það í óræktarflög. Sýktar jurtir og erfitt illgresi eins og njólafræ fer þó beint á ruslahauginn. Endalaust var ég að rugla saman hvað væri vinsamlegt harðgresi og ætti að fara með sinni dýrmætu orku og viðloðandi gróðurmold í alvörusafnhauginn og hvað væri óæskilegt, svo sem fífla- og skriðsóleyjarrætur, húsapuntsrætur, elftingarrætur og fræberandi krossfífill.

Þegar ég hafði hlaupið í skyndi inn frá reytingu og kom út tveimur dögum eða viku seinna var ómögulegt að muna hvað var hvað. Svo datt ég niður á gott ráð. Hafði með mér tvær fötur, ljósa fötu undir harðgresi, sem átti að fara í góða safnhauginn, og svarta fötu undir það sem alls ekki átti að fara aftur í matjurtagarðinn, en mátti hugsanlega nota til uppgræðslu. Eftir að ég fann þetta ráð máttu föturnar gleymast úti og enginn vandi að henda reiður á hvað var hvað. Best er að gera gat á fötubotnana með bor, hníf eða nagla. Þá skiptir ekki máli þótt þær bíði, rigningarvatnið lekur niður og innihaldið verður stundum að mold í fötunni og ekkert fer til spillis eða fúlnar.

Úr Ætigarðinum - handbók grasnytjungsins, eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaðinum.
Grafík: Hvít fata, svört fata, Guðrún Tryggvadóttir og Signý Kolbeinsdóttir.

Einkunn

Skrúður á Núpi í Dýrafirði

Garðurinn Skrúður á Núpi í Dýrafirði var formlega stofnaður þ. 7. ágúst 1909 og varð því 100 ára á þarsíðasta ári. Upphaflegur stofndagur Skrúðs var ekki valinn af handahófi en þ. 7. ágúst 1859 voru 150 ár liðin frá því að fyrstu kartöflurnar voru settar niður í Sauðlauksdal af séra Birni Halldórssyni*. Ári áður hafði kartöfluuppskera heppnast á Bessastöðum, en Hastfer barón á heiðurinn af þeim merka áfanga ræktunarsögunnar.

Garðinum hafði verið lítið sinnt eftir 1980 og hnignaði þá fljótt. Árið 1992 var stofnuð nefnd til viðreisnar Skrúðs og garðurinn síðan endurvígður með viðhöfn árið 1996. Skrúði er nú vel við haldið og hrein unun að sækja garðinn heim.

Nafnið „Skrúður“ mun vera fyrirmynd orðsins „skrúðgarður“. Í byrjun var garðurinn 2000 fermetrar að stærð en steingarður umlykur garðinn „lítilsháttar undirstöður garðveggja“ sem Sigtryggur Guðlaugssyni hófst handa við á árinu 1905, tveim árum áður en hann og bróðir hans Kristinn stofnuðu Ungmennaskólann að Núpi. Hugmynd Sigtryggs og Kristins var að garðurinn yrði til hjálpar við kennsluna, „plantafræði og garðrækt ...aðhlynning trjágróðurs - skólagarður. Garðinn hannaði Sigtryggur af mikill kostgæfni og nákvæmni en hönnunin byggist að miklu leiti á hönnun garða í Evrópu á árum áður.

Sigtryggur sjálfur segir svo frá, birt í ritinu „Skrúður á Núpi - Græðsla og gróður í 50 ár“ **:

Eins og kunnugt er, geta gróðurgarðar heimila verið þrennskonar:
Trjágarðar (Kökkenhave), sem Einar garðyrkjumaður telur svo prýðilega í nöfnum bóka sinna: „Bjarkir“, „Rósir“, „Hvannir“. Ekkert eitt af þessu þrennu er hugsunin með stofnun Skrúðs. Aðaltilgangurinn var að reyna að sýna eftir mætti, hvað gróið gæti úr mold á Íslandi til fæðu, fjölnytja og fegurðar, eða vera matjurtargarður skýþddur að verðleikum íslenskum blóma. Þegar Kristinn bróðir minn og eg höfðum lagt hug á að koma upp skóla, féll gróðrarreiturinn í huga mínum í sambandi við það, sem eg hefi orðað þannig á öðrum staða.

• Vera til hjálpar við kennslu í almennri plantnafræði og garðrækt (námskeið) og einkum að því er snertir aðhlynning trjágróðurs - skólagarður -.
• Sýna nemöndum, hvað vaxið getur í íslenskum jarðvegi og jafnvel hrjóstugum, ef athugun og nákvæmni fylgir og tekið er tillit til íslensks veðurfars.
• Venja nemendur við að neyta garðjurta og viðurkenna ágæti þeirra til fæðubóta og heilbrigði.

Þrátt fyrir framfarahug og bjartsýni bræðranna hafa þeir varla, fremur en aðrir, séð fyrir allt það sem 20. öldin bar í skauti sér.

Nú er svo komið að ekki er lengur skólahald á Núpi. Ávextir, grænmeti og blóm sem vikunni fyrr stóðu í moldu í Hveragerði, á Ítalíu eða á Nýja-Sjálandi eru í dag á borðum vestur á Núpi eða austur í Köldukinn.

Markmið starfrækstlu Skrúðs geta því ekki lengur verið hin sömu og sr. Sigtryggs sá fyrir sér. Sýn bræðranna og kynslóðarinnar sem vakti og lét í senn hrífast af hugsljónum alsamótanna 1900 er hins vegar öllum, sem kynntust ógleymanlegt þakkarefni. Skrúður mun alla tíð skipa sess í garðyrkjusögu Íslands. jafnframt þarf starfræksla hans að vera lifandi tákn baráttunnar vestra í árdaga sjálfstæðis þjóðarinnar.

Hugsjón Sigtryggs:

Hver blettur landsins sem fær hjálp til við að klæðast náttúruskrauti, verður manninum ofurlítil Eden sem endurnærir, hvílir og vekur ómælda gleði. Alls þessa þarfnast maðurinn, hann lifir ekki af brauði einu saman! Í huga Sr. Sigtryggs var mannrækt og garðrækt samofin, hann bar hag mannsins fyrir brjósti og bar mikla virðingu fyrir náttúrunni. Trú hans og von var að hagnýt fræðsla og ást á gróðri móðurlandsins fengi fastari sess í skólum landsins. Hann réðst í gerð matjurta- og skrúðgarðs í tengslum við unglingaskólann.

Markmið hans með gerð garðsins var þríþætt, nýta átti garðinn til kennslu í jurtafræði og garðrækt, jafnframt því að kynna fyrir nemendum garðávexti sem neysluafurð, og sýna fram á hvað getur þrifist í íslenskum jarðvegi.

Sr. Sigtryggur hafði hug á að safna saman íslenskum jurtum, þá helst þeim sem mest þóttu til prþði. Hann varð sér úti um jurtir eða fræ frá fjarlægum héruðum, frá Rangárvallarsýslu,  Eyjafirði, Fnjóskadal, auk þess kom nokkuð frá nágrannasveitunum. Skrúður var því frá upphafi nokkurs konar skólagarður. Á þessum tíma voru möguleikar til ræktunar alveg ókannaðar. Þar sem áður var bara urð og grjót var risinn innan fárra ára undurfagur skrautgarður. Menn tóku að trúa á ræktunarmátt íslenskrar moldar.

Kaflinn um hugsjón Sigtryggs er tekin af mennta.hi en þar má einnig lesa meira um Skrúð.

*Eftir því sem rannsóknir Sigtryggs leiddu í ljós mun þessi dagsetning koma næst sannleikanum. Sjá minnisvarða um séra Björn í Sauðlauksdal sem staðsettur er í Sauðlauksdal, hér á Grænum síðum.
**Gefið út af Framkvæmdasjóði Skrúðs árið 2004.

Sjá garða á Íslandi hér á Græna Íslandskortinu.

Sjá Skrúð og Hlið, grasa og trjágarða hér á Grænum síðum.

Myndir: Eftir myndin sýnir Skrúð bera við Gnúpinn. Sú neðri er af greinarhöfundi við gróðurhúsið í miðjum garðinum, en það er hannað af Sigtryggi sjálfum og reist árið 1925. Myndir teknar þ. 17.07.2009. Ljósmyndir: Einar Bergmundur.

Einkunn