Nature.is

Erfðabreytt lyfjabygg í íslenskri náttúru

Þegar veður er gott, landsmenn í fríi og fáir við tölvu, stendur Orf Líftækni hf. í markvissri auglýsingaherferð í gegnum gagnrýnislausa fjölmiðla. Þar hefur verið talað um „stórfellda akuryrkju" á erfðabreyttu lyfjabyggi um allt land, í útiræktun og fullyrt að bændur bíði í röð eftir að fá að rækta þetta. „Verðmætara en gull" segir í millifyrirsögn Fréttablaðsins þann 10. júlí, já hvert gramm er mjög verðmætt í líftækni. – Það er greinilega ekki hægt að treysta fjölmiðlum til að standa fyrir eigin og nauðsynlegri rannsóknarvinnu í þessum málum. Gagnrýnisleysi blaðsins til að grafast fyrir um það hvað býr að baki þessum fullyrðingum er áberandi, áhugaleysi þess á sjónarmiðum þeirra sem hafa bent á að fara beri með gát í að sleppa erfðabreyttum lífverum út í náttúru Íslands er algert. Í orðum ritstjóra Fréttablaðsins í leiðara sínum 13. júlí sl. fólst í ofanálag hreinlega hótun í garð umhverfisráðherrans ef hún skyldi leyfa sér að greiða ekki götu Orf Líftækni í alla staði. Kynningarátak um erfðabreyttar lífverur (www.erfdabreytt.net) sendi frá sér fréttatilkynningu til allra fjöl- og netmiðla um málið stuttu seinna til að leiðrétta rangfærslurnar – ekki eitt orð hefur birst.Hver er raunveruleikinn í þessu máli?

1. Útiræktun á erfðabreyttum lífverum Orf Líftækni er háð leyfi sem veitt er skv. ESB tilskipunum, hvort sem hún er til matvælaframleiðslu eða lyfjaframleiðslu. Þetta gildir um öll fyrirtæki innan EES og ESB. Orf Líftækni hefur ekki sótt um leyfi til framleiðslu utan dyra, einungis um leyfi til tilrauna og Umhverfisstofnun ber fulla ábyrgð á að afurðir frá þeirri ræktun fari ekki á markað. Þannig að það er fullkomlega tilgangslaust af Orf Líftækni að tala um þessa „stórfellda akuryrkju á erfðabreyttu byggi" sem fyrirtækið boðar í fjölmiðlaumfjöllun um fyrirtækið. Leyfið sem Orf Líftækni fékk gildir einungis til að bera saman tvö mismunandi yrki (þar af eitt sem Orf Líftækni hefur einkaleyfi á) og ef milljarðar eru í húfi þá er það ekki af „framleiðslunni" sem verður í Gunnarsholti á þessum tilraunareit því þar verða aldrei framleidd lyfjaprótein í erfðabreyttu byggi til að senda á markað.

2. Útiræktun Orf Líftækni hf. er að eigin sögn ætluð snyrtivöruframleiðslu, sem sagt hrukkukremi sem hefur ákveðinn markað og gefur góðar tekjur fyrir fyrirtækið. Björn Lárus Örvar sagði sjálfur á opnum fundum í Gunnarsholti og á Grand Hótel í Reykjavík að lyfjaprótein fyrir lyfjaiðnaðinn séu of verðmæt til að taka þá áhættu að rækta utandyra. Samkvæmt því er eini tilgangurinn með „stórfelldri útiræktun" erfðabreyttra lyfjaplantna Orf Líftækni að það er ódýrara að framleiða prótein í hrukkukrem úti undir berum himni en í gróðurhúsi.

3. Nokkur öflug félagasamtök (Neytendasamtökin, Slow Food Reykjavík, Matvís, NLFÍ, VOR lífrænir bændur, Náttúruverndarsamtök Suðurlands og Dýraverndunarsamband Íslands) lögðu fram vel rökstudda stjórnsýslukæru gegn leyfisveitingu til Orf Líftækni fyrir ári síðan. Ákvörðunar umhverfisráðherra er að vænta í ágúst. Sú kæra, rökstudd með álitum ýmissa sérfræðinga og niðurstöðum vísindalegra rannsókna, undirstrikar að ekkert lögbundið áhættumat hefur farið fram. Ein rannsókn hefur farið fram sem á að sýna að bygg víxlfrjóvgast ekki við aðrar plöntur og að það dreifir sér lítið. Þessa rannsókn vísa umsækjendur (Orf Líftækni) oftast til sem sönnun þess að áhættulaust sé að stunda ræktun lyfjaplantna úti undir berum himni. Sá hængur er hins vegar á að hún var framkvæmd af aðila sem þá var hluthafi í Orf Líftækni, Landbúnaðarháskóla Íslands. Enn hefur ekkert verið skoðað t.d. varðandi genaflæði, áhrif á jarðveg, áhrif á dýr, svo eitthvað sé nefnt. Það hefur þar að auki sýnt sig ítrekað, nú síðast fyrir fáeinum dögum, að öryggiskröfum til að hamla aðgengi fugla og dýra á ræktunarsvæðinu eins og skilyrt er skv. leyfinu frá Umhverfisstofnun er alls ekki fylgt.

Enginn fjölmiðlamaður hefur gefið sér tíma til að setja sig inn í málið, t.a.m. lesið kæruna sem er aðgengileg öllum. Fjöldi Íslendinga er á móti því að erfðabreyttum lífverum sé sleppt út í náttúru Íslands, bændur eiga þarna beinna hagsmuna að gæta, s.s. bændur í lífrænum landbúnaði sem hafa sitt lífsviðurværi af ómenguðum jarðvegi og umhverfi. Mikið er gert til að láta þetta líta út eins og einhvern minnihlutahóp, jaðarhóp, já jafnvel skríl sem gerir hvað sem er til að koma í veg fyrir að sprotafyrirtæki með bjarta framtíð færi þjóðarbúinu milljarða á milljarða ofan. Að það sé ekki farið að lögum skiptir svo sem ekki öllu máli – vísindamönnunum liggur á að græða og engin umræða má eiga sér stað nema á þeirra forsendum og þegar þeim hentar, og öll brögð, almannatengslafyrirtækin og lögfræðistofur eru notuð í þeim tilgangi.

Það sem við förum fram á er einfaldlega að framleiðsla Orf Líftækni eigi sér stað í gróðurhúsi eins og í „Grænu Smiðjunni" þeirra og að það sé gert faglega og samkvæmt gildandi lögum, með virðingu fyrir umhverfi og samfélagi. Þeir hafa þegar forskot í samkeppninni í heiminum þar sem orkuverð hér er mun ódýrara en gengur og gerist erlendis – það þarf ekki að ganga nærri landinu og gegn hagsmunum annarra en þegar hefur verið gert, í málaflokki sem er einn sá umdeildasti í heiminum í dag. Ísland á að vera yfirlýst án erfðabreyttra lífvera eins og Írland, Austurríki, Grikkland og fleiri lönd, líkt og Norðurlönd stefna að því að verða.

Ef umhverfisráðherra gefur úrskurð sem verður Orf Líftækni ekki að skapi verða allir Íslendingar og fjölmiðlar að vita að það er ekki með því verið að eyðileggja milljarðadrauma fyrirtækisins – það er einungis verið að tryggja það að fyrirtækið framkvæmi loksins sínar tilraunir í samræmi við alþjóðleg lög svo og íslensk sem gilda í þessum umdeilda málaflokki í allri Evrópu, og að almenn umræða um erfðabreyttar lífverur sé höfð með heiðarlegum rökfærslum, ekki í áróðursskyni. Það ætti ekki að vera svo erfitt.

Efri myndin er af greinarhöfundi Dominique Pledel Jónsson formanni samtakanna Slow Food Reykjavík á fyrsta kynningarfundi Umhverfisstofnunar v. umsóknar Orf líftækni um tilraunaræktun sem haldinn var í Gunnarsholti þ 26.05.2009. Sjá grein um fundinn hér: http://www.natturan.is/frettir/4432/.

Neðri myndin er af Birni Örvar framkvæmdastjora Orf líftækni á seinni kynningarfundi Umhverfisstofnunar vegna umsóknar Orf um tilraunaræktunina er haldin var á  Grand Hóteli þ. 09.06.2009 en kynning hans var um margt merkileg meðal annars líkir hann ræktun á erfðabreyttu byggi undir berum himni við kynbætur á hundum. Sjá geinar sem fjalla um erfðabreytingar og málefni Orf hér t.h. á síðunni undir „Tengt lesefni“.

Ljósmyndir: Guðrún Tryggvadóttir.

Evaluation

Svar til skipulagsstjóra

Í síðustu bloggfærslu minni á Eyjunni, Þeistareykir – forsagan, fjallaði ég um boranir á Þeistareykjum undanfarin ár. Þar gagnrýndi ég nokkuð aðkomu skipulagsyfirvalda, einkum Skipulagsstofnunar og umhverfisráðuneytis, en einnig aðkomu Umhverfisstofnunar. Stefán Thors skipulagsstjóri ríkisins (starfsheiti forstjóra Skipulagsstofnunar) hefur brugðist við umfjöllun minni á heimasíðu Skipulagsstofnunar þar sem hann kýs að gera hlut starfsfólks Skipulagsstofnunar að aðalatriði málsins í pistli sem hann nefnir: Hefur starfsfólk Skipulagsstofnunar misskilið hlutverk sitt? (http://www.skipulagsstofnun.is/skipulagsstofnun/greinar/nr/246) Það er vissulega virðingarvert af skipulagsstjóra að verja sína stofnun þegar að henni er vegið og því framtaki hans ber að fagna. Málsvörnin er á hinn bóginn heldur veikburða. Í greininni gerir skipulagsstjóri lítið úr þekkingu minni og lætur sem ég þekki ekki muninn á rannsóknar- og vinnsluborunum annars vegar og orkunýtingu á háhitasvæðum hins vegar. Hann reynir jafnframt að skáka í því vafasama skjóli að sama sé á hvern veg ákvarðanir Skipulagsstofnunar falli, ávallt verði einhverjir óánægðir.

Í pistli mínum benti ég á að nú þegar hafi verið aflað 50 MWe af gufuafli fyrir Þeistareykjavirkjun án þess að fram hafi farið mat á umhverfisáhrifum en samkvæmt lögum er 10 MWe raforkuver undantekningalaust matsskyld framkvæmd. Í 3. viðauka laganna um mat á umhverfisáhrifum eru settar fram skýrar viðmiðanir þegar ákvarða skal matsskyldu framkvæmda. Þar segir í 1. tl. að athuga þurfi eðli framkvæmdar, einkum með tilliti til:

i.  stærðar og umfangs framkvæmda

ii.  sammögnunaráhrifa með öðrum framkvæmdum

Þegar litið er til stærðar og umfangs framkvæmda er óhjákvæmilegt að líta til sambærilegra framkvæmda sem ávallt eru matsskyldar skv. 1. viðauka laganna. Þar segir í 2. tl.: Jarðvarmavirkjanir og önnur varmaorkuver með 50 MW uppsett varmaafl eða meira og önnur orkuver með 10 MW uppsett rafafl eða meira. Það hefur alla tíð legið fyrir að tilgangurinn með rannsóknum á Þeistareykjum hefur miðast við byggingu raforkuvers. Varðandi matsskyldu liggur það ljóst fyrir að þegar taka skal tillit til stærðar og umfangs skal miða við 10 MWe uppsett rafafl. Það viðmið á að sjálfsögðu við um alla þætti framkvæmdarinnar en ekki aðeins framkvæmdina í heild sinni eins og skipulagsstjóri heldur fram, eða svo eitthvað sé nefnt: orkuöflun vegna 10 MWe raforkuvers, vegagerð vegna 10 MWe raforkuvers, stöðvarhús fyrir 10 MWe raforkuver, förgun afrennslis frá 10 MWe raforkuveri o.s.frv. Er skipulagsstjóri kannski tilbúinn að halda því fram að afla megi 50 MWe gufuafls fyrir 10 MWe raforkuver án þess að fram fari mat á umhverfisáhrifum þeirrar  orkuöflunar? Slík röksemdafærsla endar í tómri vitleysu. Með því að heimila gufuöflun fyrir 50 MWe raforkuframleiðslu án umhverfismats hefur Skipulagsstofnun (og umhverfisráðuneyti í úrskurðum vegna kærumála) farið langt út fyrir eðlileg mörk við ákvörðun matsskyldu vegna framkvæmda á Þeistareykjum. Samkvæmt lagatúlkun skipulagsyfirvalda geta framkvæmdir verið langt komnar þegar kemur að umhverfismati. Það er andstætt markmiðsákvæðum laganna og andstætt náttúruverndarsjónarmiðum yfirleitt.

Í svari skipulagsstjóra segir að Skipulagsstofnun hafi fjórum sinnum borist tilkynning um borun rannsóknaholu/hola á Þeistareykjasvæðinu. Í öllum tilfellum taldi Skipulagsstofnun ljóst að í hverju tilfelli fyrir sig væri umfang og eðli framkvæmdar ekki þess eðlis að áhrifin væru líkleg til þess að verða umtalsverð.

Hér vekur sérstaka athygli orðalagið í hverju tilfelli fyrir sig. Svo er að sjá sem Skipulagsstofnun hafi yfirsést ákvæðið í 3. viðauka þar sem fjallað er um sammögnunaráhrif með öðrum framkvæmdum (sbr. feitletrun hér að framan). Skipulagsstofnun túlkar lögin þannig að skoða skuli hverja borholu (eða hverja umsókn framkvæmdaraðila) fyrir sig, án tillits til annarra framkvæmda, t.d. framkvæmda við aðrar boranir. Niðurstaða slíkrar túlkunar er að ef aðeins er raskað nógu litlu í einu, þá er augljóslega heimilt að spilla svæðinu í heild ef aðeins er passað upp á að gera það í nógu mörgum áföngum. Þessi túlkun laganna byggist á því að loka augunum fyrir ákvæðinu um sammögnunaráhrif á sama hátt og horft hefur verið framhjá ákvæðinu um stærð og umfang.

Ekki er mér kunnugt um að fallið hafi dómar um túlkun laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Því verður að ætla að túlkun Skipulagsstofnunar á lögunum byggist á leiðbeiningum frá umhverfisráðuneyti. Svo virðist sem álit Skipulagsstofnunar á borð við þau sem hér hafa verið tilgreind, og staðfest hafa verið af umhverfisráðuneyti, verði að kæra til dómstóla. Aðeins þannig virðist mögulegt að ná fram þeim markmiðum laganna að draga eins og kostur er úr neikvæðum umhverfisáhrifum framkvæmda og koma í veg fyrir að lögin verði áfram túlkuð náttúrunni í óhag.

Mynd: Frá Þeistareykjum. Ljósmynd. Sigmundur Einarsson.

Evaluation

Þeistareykir – forsagan

Þann 30. apríl sl. lagði orkufyrirtækið Þeistareykir ehf., sem nú mun að fullu í eigu Landsvirkjunar, fram frummatsskýrslu um mat á umhverfisáhrifum vegna byggingar allt að 200 MWe jarðvarmaorkuvers á Þeistareykjum. Skýrslan nær jafnframt yfir mat á umhverfisáhrifum vegar milli Húsavíkur og virkjunarsvæðisins. Þennan sama dag voru lagðar fram fimm stórar frummatsskýrslur um fyrirhugaða orkuvinnslu og stóriðju á Norðausturlandi samtals tæplega 1100 bls. auk fjölda viðauka. Það gefur auga leið að það er ekki hægt að ætla nokkrum manni eða frjálsum félagasamtökum að rýna í málin í frítíma á þeim sex vikum sem ætlaðar voru til athugasemda skv. lögum. Frestur til að gera athugasemdir við skýrslurnar fimm rann úr 14. júní sl.

Evaluation

Þeistareykir og Krafla – umhverfisslys í uppsiglingu

Menn geta verið með eða á móti stóriðju og stórfelldri virkjun orkulinda. En allir geta verið sammála um að vanda þurfi til verka þegar og ef að framkvæmdum kemur. Sú ætlar því miður ekki að verða raunin í tilviki stóriðjudrauma Húsvíkinga.

Þann 30. apríl sl. auglýsti Skipulagsstofnun eftir athugasemdum við fimm frummatsskýrslur vegna mats á umhverfisáhrifum stórframkvæmda á Norðurlandi. Um er að ræða:

• Álver á Bakka við Húsavík, allt að 346.000 tonn/ári
• Jarðvarmavirkjun á Þeistareykjum, allt að 200 MW
• Jarðvarmavirkjun við Kröflu, Kröfluvirkjun II sem svo er nefnd, allt að 150 MW
• Háspennulínur frá Kröflu og Þeistareykjum að Bakka við Húsavík, 220 kW
• Sameiginlegt mat á umhverfisáhrifum vegna ofangreindra framkvæmda

Frummatsskýrslurnar fimm eru samtals um 1060 bls. auk fjölda viðauka. Skipulagsstofnun veitti lögbundinn sex vikna frest til athugasemda og rann hann út 14. júní sl. Vart þarf að taka það fram að einstaklingar og frjáls félagasamtök hafa ekki bolmagn til að kynna sér öll þessi mál til hlítar innan þessara tímamarka, hvað þá að gera viðeigandi athugasemdir.

En hvað sem þessum fresti til athugasemda líður, þá er það aðalatriði málsins að hér er í uppsiglingu eitt stærsta umhverfisslys Íslandssögunnar.

Forsendur fyrirhugaðra framkvæmda eru að stórum hluta tilgreindar í Svæðisskipulagi háhitasvæða í Þingeyjarsýslum 2007-2025. Skipulagið er að nafninu til á hendi sveitarfélaganna en snýst þó fyrst og síðast um hagsmuni framkvæmdaraðilanna. Önnur sjónarmið koma lítið við sögu. Í svæðisskipulaginu kemur fram að landnýtingar- og verndaráætlun fyrir háhitasvæðin var upphaflega unnin að frumkvæði orkufyrirtækjanna Þeistareykja ehf. og Landsvirkjunar og síðan í samstarfi við þau og Landsnet. Áætlunin var svo unnin áfram sem svæðisskipulag fyrir háhitasvæðin í Þingeyjarsýslum. Í svæðisskipulaginu kemur fram að tilgangurinn með gerð landnýtingar- og verndaráætlunar var fyrst og fremst að samþætta nýtingu og vernd þannig að tekið verði tillit til náttúrufars og náttúruverndarsjónarmiða eins og framast er kostur við hugsanlegar virkjanaframkvæmdir og mannvirkjagerð í tengslum við þær. Í samráðsnefnd um gerð áætlunarinnar sátu fjórir fulltrúar sveitarfélaganna og þrír fulltrúar orkufyrirtækjanna. Hver þessara fulltrúa skyldi hafa séð um að taka tillit til náttúrufars og náttúruverndarsjónarmiða eins og framast er kostur eins og það er orðað í svæðisskipulaginu?

Evaluation

Ákvörðun Grænlands - Landið eða fólkið

Grein þessi birtist upphaflega í júlí-tölublaði mánaðarritsins Róstur. Upplýsingar um Róstur og hvernig nálgast má blaðið má finna á vefsíðunni www.rostur.org.

Loftslagsbreytingar hafa gert Grænland að næstu auðlindaparadís kapítalismans, en á kostnað hvers?

Mannkynið er í afneitun. Við vitum að ofnotkun okkar, verkun, neysla og losun á eldsneyti, málmum og jarðefnum er að drepa plánetuna og okkur sjálf. Við vitum líka að þessi sykurhúðaða neysla okkar er takmörkum háð. En ósvífin höldum við áfram; meira og meira, hraðar og hraðar – í afneitun reynum við að forðast þá hnattrænu rassskellingu sem yfir vofir.

Lengi vel vonaði ég að hnattrænt neyðarástand loftslagsbreytinga, í bland við óumflýjanlegan raunveruleika þess að hátindi olíuaðgangs hefur verið náð, myndi vekja okkur upp af þessu sjálfselska auðlindahamstri. Og kannski mun það gerast áður en verður um seinan. En í millitíðinni hefur kapítalisma Vesturlanda hlotnast enn ein ástæðan til að fagna. Um leið og ísinn drýpur og brestur af hvítum massa Grænlands, uppgötvast fjársjóðskista jarðefna, málma, járngrýtis og olíu, auk ríkulegs magns af vatnsafli sem aðstoðar okkur við að hita, brjóta og breyta jarðefnunum í hlutina sem okkur „vantar“.

Biðröð eftir bestu bitunum

Öll stærstu nöfnin eru komin í röð eftir aðgöngumiða að þessari enn einu stórveislu jarðarinnar. Statoil, Chevron og Exxon-Mobil vilja olíuna. Treu North Gems eru á höttunum eftir demöntum, gulli og roðasteinum. Alcoa eltist við vatnið sem kemur við bráðnun hins aldagamla íss – fyrir stíflur og vatnsorku til að bræða ál.

Fyrirtækið Greenland Minerals and Energy (sem n.b. er ekki grænlenskt verkefni, heldur ástralskt námufyrirtæki) vilja komast í úran, sink og öll hin töfrum vöfðu „sjaldgæfu jarðefni“ sem eru ómissandi fyrir tæknina sem finna má í fartölvum, i-podum og stafrænum myndavélum. Fyrirtækið lýsir verkefni sínu svo: „Að leysa úr læðingi jarðefnaríkidæmi Grænlands, eitt af heimsins síðustu ónumdu svæðum náttúruauðlinda“. „Leysa úr læðingi“ – eins og verið sé að frelsa eitthvað sem fast er í jörðinni og vill ólmt komast út; eins og jörðin hafi af illindum haldið því frá fyrirtækinu, en nú munum við ekki þjást lengur – þetta ósnerta svæði verður bugað, tamið og látið þjóna þörfum okkar.

En hvað um Grænlendingana? Hvað finnst þeim um að þessi fremur einangraða eyja verði fyrir innrás jakkafata, þyrla og borpalla frá Bandaríkjunum, Ástralíu, Bretlandi og Noregi? Þeim mætir nú ómöguleg ráðgáta. Eftir að hafa lengi vel kennt loftslagsbreytingum, orsökuðum af eldsneytisneyslu, um eyðileggingu landsins síns og arfteknum lifnaðarháttum, hefur þeim nú verið sagt að þeirra eini möguleiki á að verða loksins frjáls undan oki Danaveldis, sé að bora eftir olíu, og stuðla þannig að enn frekari hlýnun jarðar.

Félagslegt frelsi eða umhverfislegt frelsi? Það er blákaldur valkosturinn. Þið fáið ekki bæði – annað hvort vegnar landinu vel eða fólkinu. Maður gegn náttúru. Svo einfalt er það.

Kárahnjúkar: Sagan endurtekur sig á Grænlandi

Evaluation